Gəncə Dövlət Universitetinin

Azərbaycan tarixi kafedrasının baş müəllimi, tarix üzrə fəlsəfə doktoru

ilhamseyid528@gmail.com

AZƏRBAYCAN TORPAQLARINI

VAHİD DÖVLƏT HALINDA BİRLƏŞDİRƏN SÜLALƏYƏ DAİR

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/103/5-11

IX əsrin ortalarından başlayara Abbasi xilafətində feodal münasibətləri inkişaf etməyə başla­dı. Xəlifələr dövlətə məxsus iri vilayətləri dövlətə xidmət müqabilində Əmirlərin istifadəsinə verirdi­lər. Zaman keçdikcə verilən torpaqlar irsi olaraq əmirlərin övladlarını istifadəsinə keçirdi. Yaranan bu cür əmrliklər zaman keçdikcə mərkəzi hökumətə tabe olmur ödəməli olduqları vergiləri dayandı­rırdılar. Tədricən mərkəzi hökumətin təsiri bölgələrdə azalır. Yaranan əmirliklərin başçıları yerli hakimlərə çevirilirdilər. Onlar bir biri ilə müharibələr aparır bir birinin torpağını tutur sülh bağla­yır, mülkləri ilə əlaqədar istədikləri hökmü verirdilər. Belə bir siyasi şəraitdə sacilər sülaləsidə tarix səhnəsinə çixdı. Sacilər Azərbaycan torpaqların vahid mərkəzdə birləşdirərək, 50 ildən artıq bir za­manda Azərbayan ərazisində hakimiyətdə oldular.

Açar sözlər: Xilafət, Azərbaycan, Sülalə, Abbasilər, Sacilər, Feodal müharibələri.

A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutunun doktorantı,

Azərbaycan Dillər Universiteti

Regionşünaslıq kafedrasının müəllimi

sevinc.qurbanova.adu@gmail.com

İSPANİYA-SƏFƏVİ ƏLAQƏLƏRİNDƏ

ANTONİO DE QOVEANIN SƏFƏRLƏRİNİN ƏHƏMİYYƏTİ

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/103/12-16

XVI-XVII əsrlərdə dövlətlərarası əlaqələrin genişlənməsində elçilərin, səfirlərin və müxtəlif missiyaların xidmətlərindən geniş istifadə olunurdu. İspaniya krallığı və Səfəvi dövləti arasında diplomatik əlaqələrin genişlənməsində iştirak etmiş şəxslərdən biri portuqaliyalı rahib Antonio de Qovea olmuşdur. Məqalədə Antonio de Qoveanın Səfəvi dövlətinə səfərləri, oradakı fəaliyyəti və bunun İspaniya-Səfəvi münasibətlərinə təsiri işıqlandırılıb.

Açar sözlər: Səfəvi dövləti, münasibətlər, İspaniya, Antonio de Qovea, Avqustinlər.

Bakı Dövlət Universitetinin dosenti

sevinjruintan@bsu.edu.az

TERMİNLƏRLƏ OSMANLI TARİXİ:

“SANCAQ SİSTEMİ”, “QARDAŞ QƏTLİ”, “EKBER VE ERŞED SİSTEMİ”,

“QƏFƏS SİSTEMİ”

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/103/17-24

Milli İstiqlal müharibəsinin gedişində Osmanlı sultanlığının ləğvi, Lozanna müqaviləsindən sonra Cümhuriyyətin elan edilməsinin ardınca Türkiyədə həyatın bütün sahələrində olduğu kimi, tarix elmi sahəsində də bir sıra islahatlar, yeniliklər həyata keçirildi. Bu çərçivədə, müsbət hal kimi dəyər­ləndirə biləcəyimiz bir çox məsələlərlə bərabər, artıq mövcud olmayan sultanlığın tarixinə münasibət­də ögey yanaşmanı da müşahidə etmək mümkündür. Bəşər tarixinin ən uzun ömürlü imperiyalarından biri olmuş Osmanlı tarixinin ayrı-ayrı problemləri ilə bağlı, hətta günümüzdə belə birtərəfli, qərəzli araşdırmaların yazıldığını görməkdəyik. Öz tərəfimizdən belə məsələlərə yeri gəldikcə aydınlıq gətiril­məsini lazım bilirik. Bu məqsədlə, hazırki məqalə çərçivəsində, mövcud tarixşünaslıq əsərləri əsas götürülərək, Osmanlıda vərasət sistemi çərçivəsində “sancaq sistemi”, “qardaş qətli”, “ekber və er­şed sistemi”, “qəfəs sistemi” anlayışları nəzərdən keçiriləcək, Osmanlıda baş verən bu hadisələrin, yeri gəldikcə, ümumilikdə digər xalqların və dövlətlərin də tarixindən paralellər gətirməklə izah edil­məsinə cəhd göstəriləcəkdir.

Açar sözlər: Osmanlıda vərasət sistemi, Sancaq sistemi, Qardaş qətli, Ekber ve Erşed sistemi, Qəfəs sistemi.

Gəncə Dövlət Universitetini Ümumi tarix kafedrasının dosenti, t.ü.f.d.

pashyevya.elza23@mail.ru

XVII –XVIII ƏSRLƏRDƏ KRIM TÜRKLƏRİNİN MƏDƏNİYYƏTİ

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/103/25-29

“Avropanın incisi“ adlandırılan Krım yarımadası ayrı-ayrı xalqların və dövlətlərin, fərqli dinlərin təmas nöqtəsi olmuşdur. XVII-XVIII əsrlərdə Krımın düşdüyü ağır iqtisadi-siyasi vəziyyət Krımın etnik mədəniyyətinə xeyli zərbə vurdu. Lakin buna baxmayaraq Krım türkləri öz mədəniyyət­lərini inkişaf etdirə bildilər. XVII əsrdə Krımda dəftərxana-kargüzarlıq işləri çox yüksək səviyyədə inkişaf etmişdi. Tərcümə və səfirlik işləri türk və latın dillərində aparılırdı. Krımda onlarla kitabxa­nalar və kitab evləri fəaliyyət göstərirdi. Krımda ədəbiyyat və memarlıq xeyli inkişaf etmişdi. XVIII əsrdə Krımda xalq məktəbləri fəaliyyət göstərirdi. XVII-XVIII əsrlər Krım mədəniyyəti tarixində islam dininin də özünəməxsus rolu olmuşdur. Məscidlərin tikintisi və onların nəzdində mədrəsələrin fəaliyyəti mühüm yer tuturdu.

Açar sözlər: etnik mədəniyyət, dəftərxana, kargüzarlıq, şəxsi kitabxana, əlyazmalar, xəttat, kitab nəşri, memarlıq, mədrəsə.

Lecturer of Department of Social Sciences,

Azerbaijan State Agrarian University

musayeva_shafa@list.ru

MANIFESTATIONS OF COLONIAL POLICY

IN YELIZAVETPOL GOVERNORATE (1868-1900 YEARS)

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/103/30-35

The article analyzes the changes in the composition and structure of the population of Yeliza­vetpol governorate in the last decade of the 19th century. Based on the statistical materials and repor­ting documents of the period, the main indicators of the mechanical and natural decline of the popu­lation were determined, and the factors affecting this growth were revealed. At this time, the main attention is paid to the special weight of the non-local population among the population of the gover­norate. In the context of socio-economic processes, expansion of industry and trade in the province, the dynamics of the urban and rural population in the structure of the population of the province are monitored. The article also compares demographic indicators for individual accidents. How the colonial policy of Tsarist Russia influenced the ethno-demographic policy is reflected in the article.

Keywords: Azerbaijan, Ganja region, Yelizavetpol governorate, migration, transfers, ethno-demographic situation.

кандидат философских наук,

заведующий отделом этнологии ГБУ

Ингушский научно-исследовательский Институт имени Ч.Э.Ахриева

Harsievfilial@mail.ru

К ВОПРОСУ О ПРОЕКЦИИ ИСЛАМА

В ИНГУШЕТИИ В XIX-XX ВВ.

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/103/36-42

Анализ знаний о религиозных верованиях рассматриваемого региона в указанный пе­риод, выявление особенностей кавказского суфизма, его тарикатов, может стать вспомога­тельной базой в регулировании различных отношений, возникающих на региональном уровне, в рамках государственного управления.

Допустить не суфисткое развитие ислама на Северном Кавказе, вероятно для влас­тей кажется невозможным. Слишком сложным может оказаться диалог с объединенными под знаком ислама народами. Сегодня большинство сторонников мусульманской религии оза­бочены поисками материальных благ, забывая про духовно-нравственные ценности. Что можно определить как трансформацию ценностных модусов ислама в экстраполярных сооб­ществах Северного Кавказа.

Ключевые слова: Ислам, мусульманин, суфизм, мюридизм, Северный Кавказ, религиоз­ные кланы.

tarix üzrə fəlsəfə doktoru, dosent

AMEA Tarix İnstitutu, Azərbaycan Universiteti

ORCID: 0000-0002-0310-6201

rena-beyler@gmail.com

BİRİNCİ DÜNYA MÜHARİBƏSİ DÖVRÜNDƏ İRƏVAN QUBERNİYASINDA DEMOQRAFİK DƏYİŞİKLİKLƏR

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/103/43-47

XX əsrin əvvəllərində İrəvan quberniyası Rusiya imperiyasının iqtisadi cəhətdən sürətlə inkişaf edən bölgələrindən biri idi. Bu cəhət quberniyadakı əhalinin sayına, etno-demoqrafik proseslərə də güclü təsir göstərmişdi. Birinci dünya müharibəsi dövründə həm əhalinin sayında, həm də etnik tər­kibində ciddi dəyişikliklər baş vermişdi. Təqdim edilən məqalədə bu dəyişiklikləri izləmək, onun do­ğurduğu nəticələri araşdırmaq qarşıya məqsəd qoyulmuşdur.

Açar sözlər: İrəvan quberniyası, əhali, demoqrafik dəyişikliklər, ermənilərin köçürülməsi, azər­baycanlıların sıxışdırılması.

AMEA Naxçıvan Bölməsinin sədri, akademik

haciyev.i1951@gmail.com

BEHBUD AĞA ŞAHTAXTİNSKİNİN DÖVLƏTÇİLİK

VƏ DİPLOMATİK FƏALİYYƏTİ

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/103/48-57

Məqalədə Behbud ağa Şahtaxtinskinin həyatının ilk illərinə diqqət yetirilmiş, çətin həyat yolu keçmiş, lakin əməksevərliyi və inadlı mübarizəsi nəticəsində adi fəhləlikdən hüquq müdafiəçisinə, peşəkar inqilabçı kimi formalaşmasına yüksəlmişdir. Milli bolşevik kimi fəaliyyət göstərmiş, “Hüm­mət” təşkilatının yaradılmasında və inkişafında fəal iştirak etmişdir. Bolşevik ideyaları uğrunda mü­barizəyə qoşulsa da, ölkənin milli maraqlarını həmişə müdafiə etmiş, bir müddət məsul və şərəfli vəzifələrdə işləmiş, Nəriman Nərimanovun yaxın silahdaşlarından biri olmuşdur. RSFSR-lə bağlanan müqavilənin əsas iştirakçısı olmuş, Türkiyə ilə Rusiya arasında Moskva müqaviləsinin bağlanmasın­da, Naxçıvanın muxtariyyət statusu əldə etməsində, Qars müqaviləsinin işində fəal iştirak etmiş və tarixi xidmətlər göstərmişdir.

Açar sözlər: Nəriman Nərimanov, Behbud ağa Şahtaxtinski, Moskva müqaviləsi, Qars müqa­viləsi, dövlətçilik, diplomatik fəaliyyəti, muxtariyyət.

Bakı Dövlət Universiteti,

Azərbaycanın yeni və ən yeni tarixi kafedrasının dosenti

adigezelova@bk.ru

АZƏRBАYCАN XАLQ CÜMHURİYYƏTİNIN MİLLİ SİYASƏTİ

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/103/58-64

1918-ci il 28 mаydа qəbul edilmiş İstiqlаl bəyаnnаməsində bütün millətlərin hüquq bərаbərli­yini elаn edən Аzərbаycаn hökuməti dövlət quruculuğundа bu prinsipə əməl edirdi. Dövlət idаrələ­rində özgə millətlərin siyаsi cəhətdən etibаrlı nümаyəndələrinin fəаliyyətinə heç bir məhdudiyyət qo­yulmаmışdı. Lаkin özlərini hələ də Rusiyа təbəələri hesаb edən rus millətçiləri Аzərbаycаnın dövlət müstəqilliyini tаnımаq istəmirdilər. Onlаr “Vаhid, bölünməz Rusiyа” kimi böyük dövlətçilik аmаllаrı uğrundа mübarizə аpаrırdılаr.

Azərbaycanda yaşayan ermənilər Qarabağ, Zəngəzur, Naxçıvan ərazilərində qan tökməkdə idilər. Qаrаbаğ erməniləri Аrаrаt Respublikаsınа birləşmək uğrundа mübаrizə аpаrırdılаr. Lаkin Аzərbаycаn hökuməti аrdıcıl siyаsəti yeridərək, sepаrаtizm hаllаrının qаrşısını аlır və hər yerdə öz hаkimiyyətini bərqərаr edirdi.

Açar sözlər: Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti, milli siyasəti, milli azlıqlar, separatizm, ərazi iddiaları, milli münaqişə.