Türkiyə Ege Uпivеrsitеtiпiп doktоrаntı

ulvi.allahverdiyev.2015@mail.ru

GÖYTÜRK HÖKMDARI BİLGƏ XAQAN (716-734)

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/104/5-9

Məqalədə Göy-Türk dövlətinin 716-734-cü illərdə hökümdarı olan Bilgə Xaqandan bəhs edil­mişdir. İlk öncə Göy-Türk Hökümdarı Bilgə Xaqan 716-734-cü illərdə hakimiyyət başına gəlməmişdən öncə Bilgə Xaqan adından bəhs edilib. Daha sonra isə Bilgə xaqanın 716-cı ildə hakimiyyətə gəlməsi və 734-cü ilədək siyasi və hərbi fəaliyyətlərindən bəhs edilmişdir.

Açar sözlər: Bilgə Xaqan, siyasi və hərbi fəaliyyətlər, 716-734, Qapqan Xaqan, Köl Tigin.

Gəncə Dövlət Universitetinin əyani doktorantı

ulvizerbeliyev@gmail.com

AZƏRBAYCAN QARAQOYUNLU ORDUSUNDA

MÜHASİRƏ SİLAHLARI VƏ VASİTƏLƏRİ

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/104/10-15

XV əsrin başalnğıcında Qara Yusifin başçılığı altında Qaraqoyunlular Azərbaycanda Əmir Teymurun varisləri arasında mövcud olan qarşıdurmadan məharətlə istfadə edərək Teymuri Əbu Bəkri və atası Miranşahı ağır məğlubiyyətə uğradaraq Azərbaycanda Teymuri ağalığına son qoydu. Mərkəzi Təbriz şəhəri olan Azərbaycan Qaraqoyunlu dövləti yarandı. Qaraqoyunlu ordusunun əsas zərbə qüvvəsini süvari qoşunlar təşkil etdə sə, ayrı-ayrı şəhər və qalalrın fəth olunmasında mühasirə silahlarından geniş istifadə edilmişdi.

Orta əsrlər dövrünün görkəmli Azərbaycan tarixçisi Həsən bəy Rumlu “Azərbaycan padşahı Qara Yusifin” Azərbaycan şəhər və qalalrını azad etmək üçün Teymuri ordusuna qarşı apardığı mü­barizədə dövrünün mühasirə silah və vasitələrindən istifadə etdiyini bildirir. Şübhəsiz ki, mühasirə silahları olan mancanaqlardan, arradələrdən, döyüş qülləri, nərdivan və kəməndlərdən məharətlə is­tifadə olunması düşmən üzərində qələbəni təmin etmiş, şəhər və qalalarımız onlardan azad edimişdi.

Açar sözlər: Azərbaycan, Qara Yusif, Qaraqoyunlu ordusu, Teymurilər, mancanaq, döyüş qül­ləsi.

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası

Tarix və Etnologiya İnstitutu, elmi işçi, dissertant

aynur.orucova1995@gmail.com

ORCID ID : 0000-0002-1417-236X

VENESİYA ELÇİLƏRİ AĞQOYUNLU VƏ SƏFƏVİ SARAYLARINDA

(XV ƏSRİN II YARISI – XVI ƏSRİN I YARISI)

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/104/16-23

Qonaqpərvərlik Azərbaycan xalqının həyatının ayrılmaz hissəsidir. Bu ənənə təkcə ictimai hə­yatla bağlı deyil, həm də siyasi və diplomatik mədəniyyətin xarakterik xüsusiyyətidir. Ona görə də ta­rix boyu Azərbaycan hökmdarları dost ölkələrin diplomatları və səfirləri ilə xüsusi siyasi mədəniyyət qaydalarına uyğun davranmışlar. XV əsrin ikinci yarısından başlayaraq diplomatik tariximizdə Avropa dövlətləri ilə əlaqələr yaranmışdır. Ölkəmizə gələn Venesiya səfirləri göndərildikləri ölkələ­rin hökmdarları tərəfindən hörmət və rəğbətlə qarşılanırdı. Onlar üçün hər cür qorunma təşkil edil­mişdi. Bu məqalədə XV əsrin ikinci yarısı-XVI əsrin birinci yarısında Venesiya səfirlərinə münasibət təhlil edilir. Səfirlərə münasibət onların səyahət kitablarından və məktublarından nümunə götürülə­rək təhlil edilir.

Açar sözlər. elçi, Venesiya, Uzun Həsən, Kontarini, I Şah Təhmasib, Membre

Bakı Dövlət Universitetinin

“Azərbaycanın qədim və orta əsrlər tarixi” ixtisası üzrə II kurs magistrantı

gojaevanarmin@gmail.com

SULTAN SÜLEYMANIN “İRAQEYN” SƏFƏRİ

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/104/24-29

“İraqeyn” sözü ərəb sözü olub, “iki İraq” mənasını verir. Bu bölgə Həmədandan başlayır və Təbriz, Mosul və ətrafını əhatə edir. Osmanlı sultanının 1533-1535-ci illər yürüşü Azərbaycanla yana­şı Ərəb və Əcəm İraqını əhatə etdiyi üçün tarixə «İraqeyn» yürüşü kimi daxil olmuşdur [19, s.62]. Qanuni Sultan Süleymanın Səfəvi dövlətinə qarşı ilk yürüşü olan «İraqeyn səfəri» XVI əsr türk siyasi və hərb tarixinin mühüm hadisəsi idi. Ərəb İraqı həm Səfəvilər, həm də Osmanlılar üçün siyasi, iqtisadi və dini səbəblərdən əhəmiyyətli olan ərazi idi. Səfəvilər üçün bu bölgənin əhəmiyyəti həm də burada sıx şiə əhalisinin yaşaması idi. Hər şeydən əvvəl Hz. Əlinin məzarı yerləşdiyi güman edilən və atabat hakimiyyəti kimi təsvir edilən Nəcəf və Kərbəla da daxil olmaqla digər imamların məzarlarının yerləş­diyi Kazimiyə və Samarra kimi şəhərlər Səfəvilər üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edirdi [14, s.158-163]. Osmanlılar üçün Ərəb İraqı torpaqlarının fəthi Suriya və Misirin təhlükəsizliyi üçün mühüm əhəmiyyət və zərurət kəsb edirdi. Siyasi, hərbi və iqtisadi faktorlardan başqa, Ərəb İraqı ərazisi həm sünni, həm də şiə müsəlmanlar üçün də dini əhəmiyyət kəsb edirdi və mühüm təbliğat vasitəsi kimi bu yerlərə sahib olmaq hər iki dövlət üçün vacib idi.

Bir sözlə, hər iki dövlət üçün əhəmiyyətli olan Ərəb İraqında Osmanlı və Səfəvi dövlətləri ara­sında münaqişə ocağının alovlanması qaçınılmaz idi. Hakimiyyətinin ilk dövrlərində Avropa məsələ­ləri ilə məşğul olmaq məcburiyyətində qalan Sultan Süleyman 1532-ci ildə Avstriya ilə müqavilə bağladı. Sülh bağlandıqdan sonra bütün qüvvəsini şərqə çevirdi və böyük bir səfərə hazırlaşmağa başladı.

Açar sözlər: Səfəvilər, Osmanlılar, Şah I Təhmasib, Sultan I Süleyman Qanuni, Ərəb İraqı.

AMEA Naxçıvan Bölməsinin sədri, Akademik

haciyev.i1951@gmail.com

Naxçıvan Muxtar Respublikası – 100

NAXÇIVAN DİYARINDA HƏRBİ-SİYASİ VƏZİYYƏT VƏ MUXTARİYYƏT STATUSUNUN ƏLDƏ EDİLMƏSİ (1917-1921-ci illər)

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/104/30-42

Məqalədə 1917-1921-ci illərdə Naxçıvan diyarında hərbi-siyasi vəziyyət, Rusiyada baş verən siyasi hadisələrin Cənubi Qafqaza, eləcə də Naxçıvan diyarına təsiri, hakimiyyət strukturlarının ya­radılması, Cənubi Qafqazda müstəqil dövlətlərin yaranması, osmanlı hərbi heyətinin Naxçıvana gəl­məsi, ingilis və amerikan hərbi nümayəndələrinin ikili siyasəti, Naxçıvan diyarını Ermənistana ver­mək cəhdləri, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ilə əlaqələrin möhkəmlənməsi kimi məsələlərdən bəhs edilir. Burada Sovet Rusiyasının ikili siyasəti, Naxçıvanın sovetləşməsi, Gümrü, Moskva və Qars mü­qavilələri, Naxçıvan diyarının muxtariyyət statusu qazanması və Azərbaycanın himayəsində qalma­sına aid məsələlər də tədqiqata cəlb edilmişdir.

Açar sözlər: Rusiya, Cənubi Qafqaz, Xüsusi Zaqafqaziya Komitəsi, Zaqafqaziya Seymi, Azər­baycan, Naxçıvan, muxtariyyət.

AMEA Naxçıvan Bölməsi Tarix, Arxeologiya və

Etnoqrafiya İnstitutunun aparıcı elmi işçisi,tarix üzrə fəlsəfə doktoru

kuliyevm@yandex.com

Naxçıvan Muxtar Respublikası – 100

NAXÇIVAN MUXTAR RESPUBLİKASININ QURUCULARINDAN BİRİ -

MİRZƏ VAHAB HƏSƏNZADƏ

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/104/43-48

XX əsrdə Naxçıvanın muxtariyyətini əldə etməsi bir çox tarixi mərhələlərdən keçmişdir. Çar hökumətinin 10 aprel 1840-cı il islahatına əsasən, 1841-ci il yanvarın 1-də Gürcüstan-İmeretiya qu­berniyasının tərkibində Naxçıvan qəzası yaradılmışdı. Mərkəzi Naxçıvan şəhəri olan Naxçıvan qəzası 1920-ci ildə yaradılmış Naxçıvan Sovet Sosialist Respublikasının, 1923-cü il fevralın 27-dən Naxçı­van ölkəsinin (diyarının), 1924-cü ildən isə Naxçıvan MSSR-in tərkibinə daxil olmuş və 1929-cu ildə ləğv edilib. Muxtariyyətin qazanılması ərəfəsində və qazanıldığı dövrdə naxçıvanlılar hər sahədə ciddi mübarizə aparmışlar. Belə ki, 1918-ci illərdə azğın düşmənlə - erməni daşnakları ilə qəhrə­manlıqla döyüşən naxçıvanlılar, sonralar bir çox sahələrdə, o cümlədən maarifçiliklə, yeni məktəblə­rin yaradılmasında ciddi fəaliyyət göstərmişlər. Naxçıvanı Azərbaycanın ayrılmaz tərkib hissəsi kimi qoruyan naxçıvanlılar, sonralar Naxçıvan Muxtar Respublikasının yaradılmasında da var qüvvələri ilə çalışmışlar. Məqalədə bu istiqamətdə görkəmli siyasi xadim və ensiklopedik alim Mirzə Vahab Həsənzadənin fəaliyyəti təsvir edilir. O, 1919-cu ildən 1934-cü ilədək Naxçıvanın siyasi, iqtisadi və mədəni həyatında fəal iştirak etmişdir.

Açar sözlər: Naxçıvan, Ordubad, ensiklopedik alim, muxtariyyət, Naxçıvan maarif komissarı.

Azərbaycan Hərb Tarixi Muzeyində şöbə rəisi

yupiter57@mail.ru

AZƏRBAYCAN MİLLİ QURTULUŞ HƏRƏKATININ İDEOLOQU VƏ LİDERİ MƏHƏMMƏD ƏMİN RƏSULZADƏNİN HƏYATI VƏ DÖVLƏTÇİLİK

FƏALİYYƏTİNƏ DAİR

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/104/49-56

Məqalədə Xalqımızın müstəqillik ideyalarının gerçəkləşdirilməsində, Azərbaycanın tarixi döv­lətçilik ənənələri zəminində milli dövlət quruluşunun dirçəldilməsində böyük xidmətlər göstərmiş, siya­si publisistikası ilə ədəbi-ictimai fikir tariximizə layiqli töhfələr vermiş görkəmli ictimai-siyasi xadim Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin həyatı və dövlətçilik fəaliyyəti mötəbər mənbə və ədəbiyyatlar vasitəsi ilə təhlil olunmuşdur. Dünyanın inkişaf perspektivlərini dərindən dərk edən görkəmli siyasət və dövlət xadimi M.Ə.Rəsulzadə böyük uzaqgörənliklə milli müstəqilliyimizi yenidən bərpa edərək, o zaman Şərqdə ilk dəfə çoxpartiyalı, demokratik dövlət formasında Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin təməl daşını qoyanlardandır. Onun çoxşaxəli fəaliyyəti, zəngin ədəbi-siyasi irsi, elmi-nəzəri görüşləri Azər­baycan tarixinin XX əsrin birinci yarısı, xüsusilə rus imperiyasında üç inqilab (1905-1907. 1917 fevral və oktyabr) dövrü və milli, müstəqil Azərbaycanda dövlət quruluşunun yaradılması və fəaliyyəti dövrü tarixinin öyrənilməsi baxımıdan çox dəyərlidir.

Açar sözlər: Cənubi Qafqaz, müstəqillik, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti, tarixi şəxsiyyətlər, soyqırımı, Qarabağ, erməni.

Siyasi elmlər üzrə elmlər doktoru, professor

Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti, Azərbaycan

iradanuri@gmail.com

ORCID ID: 0000-0002-5309-0009

POSTMÜHARİBƏ DÖVRÜNDƏ AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ

İŞĞALDAN AZAD EDİLMİŞ ƏRAZİLƏRİNDƏ YENİDƏNQURMA İŞLƏRİ

VƏ “BÖYÜK QAYIDIŞ” PROQRAMI

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/104/57-63

“Postmüharibə dövründə Azərbaycan Respublikasının işğaldan azad edilmiş ərazilərində yeni­dənqurma işləri və “Böyük Qayıdış” proqramı” adlı məqalədə postmüharibə dövründə işğaldan azad edilmiş ərazilərin infrastrukturunun bərpası, insanların öz doğma yurdlarına qayıtması, onların rifah­larının yaxşılaşdırılmasından bəhs edilir. Məşğulluğun və əmək məhsuldarlığının təmin edilməsi üzrə sistemli tədqiqatlar və müvafiq tədbirlərin həyata keçirilməsi və icrası izah edilir. Postmüharibə döv­ründə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Qarabağın sosial-iqtisadi inkişaf strategiyasının əsas istiqamətlərindən biri də məcburi köçkünlərin erməni işğalından azad edilmiş torpaqlarımıza qayıt­ması - “Böyük Qayıdış” proqramının həyata keçirilməsidir. “Ağıllı şəhər” və “Ağıllı kənd” modelləri erməni işğalından azad edilmiş ərazilərimizin yenidən qurulması modelləridir.

Açar sözlər: Qarabağ, postmüharibə dövrü, “Böyük Qayıdış”, “Ağıllı şəhər”, “Ağıllı kənd”, məcburi köçkünlər.

Tarix üzrə fəlsəfə doktoru,

Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti

h.ramina.m@gmail.com

AZƏRBAYCAN MİLLİ DÖVLƏT QURULUŞUNUN DİRÇƏLMƏSİ HƏRƏKATININ UNUDULMAZ NÜMAYƏNDƏSİ – MƏMMƏD ƏMİN RƏSULZADƏ

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/104/64-68

Ziyalı elitanın formalaşdırdığı milli ideoloqiya olmadan, millətin təşəkkülü mümkünsüzdür. Bir qayda olaraq, millətin xəyali surət və görünüşü, eləcədə milli maraqlar konsepsiyası məhz bu çevrədə müzakirə olunaraq formalaşır, daha sonra isə geniş kütlələrə ötürülür. İntelektual elita tərəfindən ha­zırlanan və milli maraqların ifadə forması olan millətçilik, faktiki olaraq “millət quruculuğu” la­yihəsidir.

Açar sözlər: milliyətçilik, milli hərəkat, milli ideoloqiya, milli qurtuluş, siyasi partiya, siyasi mübarizə.