Д.ф.п.и.н.,

доцент Бакинского Государственного Университета

sanubar.is@gmail.com

О ЕВРОПЕЙСКИХ АВАРАХ

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/109/5-9

История авар представляет собой одну из важных страниц в период трансформации позднеантичной Европы в средневековую. В связи с этим, актуальность темы можно рас­сматривать в исследовании взаимодействия цивилизаций, взаимодействия различных эт­носов и культур в формирующемся многокультурном европейском пространстве.

Ключевые слова: аварцы, европейские исследователи, территория Византии, Венгрия, сведения.

Associate Professor of History Faculty, Baku State University

https://orcid.org/0000-0002-4831-6915

lalaaliyeva@bsu.edu.az

ETHNO-RELIGIOUS IDENTITIES IN THE EARLY MEDIEVAL AZERBAIJAN:

ON THE BASIS OF THE PRIMARY SOURCES

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/109/10-13

This research paper examines the evolution of ethno-religious identities in early Medieval Azerbaijan. The primary objective of this investigation is to determine religion’s pivotal role in transforming ethnic identity across this geographical and political expanse.

The study begins by analyzing the ethno-religious composition of pre-Islamic Azerbaijan through Armenian and Georgian chronicles, Moses of Kalankatuyk’s “History of Alban,” and Sassa­nian inscriptions. These sources reveal a distinctly multi-ethnic and multi-linguistic society characte­rized by diverse religious practices, including various forms of idolatry, Christianity, and Zoroast­rianism.

The Arab conquest and subsequent introduction of Islam fundamentally altered the religious landscape of the region, precipitating profound changes in collective identity. Sources ranging from early medieval Arab authors to Persian historical literature and European textual sources illuminate the gradual nature of this transformation process.

Furthermore, this research investigates the adaptation of religious practices within new ethno-cultural environments and identifies the defining characteristics of emergent ethno-religious iden­tities - products of complex historical processes. In essence, the paper traces the dynamic interplay between religious transformation and ethnic identity through a comprehensive historical perspective.

Keywords: Early Medieval Azerbaijan, Turkic tribes, Islamisation, Ethnic identity, religious transformation.

Xəzər Universiteti Tarix və Arxeologiya Departamentinin müəllimi,

Bakı Dövlət Universitetinin elmlər doktoru proqramı üzrə doktorantı

nurlan.nasirov@khazar.org

İLXANLILAR DÖVLƏTİNİN DİNİ SİYASƏTİ

(İNGİLİSDİLLİ TARİXŞÜNASLIQ ƏSASINDA)

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/109/14-22

Moğol işğalları nəticəsində Mərkəzi Azərbaycanda yaranmış İlxanlılar (Hülakülər) dövlətinin sosial-iqtisadi və siyasi tarixi tarixşünaslığımızda müxtəlif aspektlər üzrə tədqiqata cəlb edilmişdir. Lakin bu dövlətin həyata keçirdiyi dini siyasət, xüsusilə də onun uzunmüddətli təsirləri demək olar ki, zəif araşdırılmışdır. Bu boşluğun yaranmasının başlıca səbəbi Sovet dövründə hökm sürən ideoloji məhdudiyyətlər və tarix metodologiyası ilə bağlı olmuşdur. Məqalədə məqsəd İlxanlılar dövlətinin ək­sər hökmdarlarının dini siyasətini dövrün əsas qaynaqları və müasir ingilisdilli tarixşünaslıq konteks­tində təhlil etməkdir. Tədqiqat zamanı müqayisəli tarix metodundan istifadə edilmiş və mövzu ilə bağlı mövcud nəzəri yanaşmalar təhlil olunmuşdur.

Açar sözlər: İlxanlılar, dini siyasət, Moğol dövləti, Azərbaycan, tarixşünaslıq, ingilisdilli tədqi­qatlar.

Bakı Dövlət Universiteti Tarix fakültəsi

Asiya və Afrika ölkələri tarixi kafedrasının müəllimi

amirovisrail04@gmail.com

TÜRK XALQLARININ KÖÇƏRİLİK VƏ

YARIMKÖÇƏRİ OTURAQ MƏDƏNİYYƏTİ

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/109/23-27

Türk xalqlarına məxsus olan xalqlar, ibtidai icma və icma dövründə müxtəlif əmək alətlərindən istifadə etmişlər. Buraya daş, dəri, sümük, ağac və dəmir kimi maddələri göstərmək olar. Türk xalq­larının ilkin mədəniyyəti olan köçərilik və yarımkoçəri oturaqlıq dövründə heyvandarlıqla məşğul olmuşlar. Bunun nəticəsində dünya xalqlarına məlum olan bir sıra heyvan və məişət quşları türk xalqları tərəfindən əhliləşdirilmişdir. Bu amil həm də bir sıra türk xalqlarının oturaq həyata keçmə­sinə də səbəb olmuşdur. Türk xalqları, köçərilik və yarımkoçərilik dövründə bir sıra mədəniyyət növ­lərini yaratmışdır ki, bu amil onların həyat tərzində öz əksini tapmışdır.

Açar sözlər: Yarım köçəri, türk xalqları, mədəni irs, şərq mədəniyyəti, ilkin mədəniyyət.

Qərbi Kaspi Universitetinin magistrantı

gulsumtagizade9@gmail.com

NADİR ŞAHIN ORDUSU:

XVIII ƏSRİN ƏN GÜCLÜ HƏRBİ QÜVVƏSİ

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/109/28-33

XVIII əsrin ən parlaq və güclü hərbi liderlərindən biri olan Nadir şah Əfşar (1688-1747) güclü iradəsi ilə bütün dünyaya meydan oxuya bilən böyük bir ordu yaratmağa nail olaraq tarixə adını yaz­dıran böyük şəxsiyyətlərdən biridir. Nadir şah Əfşarın hərbi fəaliyyəti Baba Əli Bəyin xidmətində ol­duğu zaman başlamışdır. Səfəvilər dövlətinin zəiflədiyi bir zamanda Nadir xan Əfşar hərbi bacarığı sayəsində xarici düşmənlərə qarşı mübarizə aparmaq məqsədilə qüdrətli bir ordu qura bildi. Hakimiy­yəti də tam olaraq ələ keçirən Nadir Əfşarlar nəslinin hökümdarı olaraq müasiri olduğu dövrün hərbi taktika və strategiyalarını yaxşı mənimsəmiş, ordusunu zamanın ən təsirli və güclü hərbi qüvvələrindən birinə çevirə bilmişdi. Onun İraqda, Mərkəzi Asiyada, Qafqazda və Hindistanda apardığı hərbi müha­ribələr hərbi dahiliyini sübut etmək üçün əla imkanlar yaratmışdır. Nadir şah Əfşarın hərbi taktika­sının uğurla nəticələnməsinin səbəbi ərazi kəşfiyyatı, döyüş zamanı qoşunların nizamlı manevrləri, uğurlu taktikalardan istifadə etməsi, lazımlı qüvvələrin strateji olaraq düzgün mövqeyi idi. Məqalə­mizdə son dövrün araşdırma əsərlərinə də müraciət edərək, analiz və təhlil və müqayisə metodlarından istifadə edilərək Nadir şahın ordusunun strukturu, döyüş taktikaları və müharibə strategiyası ətraflı şəkildə tədqiq edilmişdir.

Açar sözlər: Nadir şah Əfşar, Ordu, Hərbi strategiya, Liderlik.

AMEA Naxçıvan Bölməsi Tarix, Arxeologiya və

Etnoqrafiya İnstitutunun aparıcı elmi işçisi,tarix üzrə fəlsəfə doktoru

kuliyevm@yandex.ru

ZAQAFQAZİYA NƏCİB QIZLAR İNSTİTUTUNDA

İLK TƏHSİL ALANLARDAN BİRİ – LALABƏYİM KƏNGƏRLİ-

NAXÇIVANCKAYA-MAKİNSKAYA HAQQINDA BƏZİ QEYDLƏR

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/109/34-39

Məqalədə məşhur sərkərdə I Ehsan xan Kəngərli-Naxçıvanskinin sonbeşik qızı Lalabəyimdən, onun uşaqkən kədərli taleyindən və XIX əsrin ortalarında Tiflisdə Zaqafqaziya Nəcib Qızlar İnstitu­tunda təhsil almasından danışılır. Məqalədə I Ehsan xanın hərbçi oğlanları İsmayıl xanın və II Kal­balı xanın bacılarının ali təhsil alması üçün apardıqları gərgin mübarizədən də söhbət açılmışdır. Məqalə yeni tapılan arxiv sənədləri əsasında yazılmışdır.

Açar sözlər: Naxçıvan, Kəngərli tayfası, Lalabəyim, qəyyum, İrzaqulu xan, Nəzərəli xan, Za­qafqaziya Nəcib Qızlar İnstitutu, Hacı Şükür Makinski.

tarix üzrə fəlsəfə doktoru

Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi

samuda.1970.bdu@gmail.com

XIX ƏSRİN II YARISINDA FRANSANIN ASİYA VƏ AFRİKADA

MÜSTƏMLƏKƏ İŞĞALLARININ GENİŞLƏNMƏSİ

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/109/40-47

XIX əsrin 70-90-cı illərində Fransada maliyyə kapitalının inkişafı onun müstəmləkəçilik siyasə­tinin güclənməsinə səbəb oldu. Müstəmləkələr Fransa kapitalının tətbiq sahəsinə çevrildi. Fransa dün­yanın bölünməsini başa çatdırmaq üçün ən böyük kapitalist dövlətlərin mübarizəsində fəal iştirak etdi. 1895-ci ildə Fransa Madaqaskar adasını ələ keçirdi, 1896-cı ildə müstəmləkə elan etdi. XIX əsrin 80-90-cı illərində Afrikanın dərinliklərinə doğru irəliləyən müstəmləkəçilər Konqo, Niger, Ubangi, Çad gölü yaxınlığındakı Şəri çaylarının hövzələrində geniş əraziləri ələ keçirdilər, Şərqi Sudana, Nil çayı­nın yuxarılarına doğru irəliləməyə başladılar. Fransızların Afrika və Asiyada işğal planları ingilis müstəmləkəçilərinin müqaviməti ilə qarşılaşdı. Tropik Afrikanın bölünməsi haqqında 1899-cu il İngil­tərə-Fransa müqaviləsinə əsasən, Fransa Konqo və Nil su hövzəsindən bir sıra ərazilər aldı. Şimali Afrika, Qərbi Sudan və Konqo çayı hövzəsindəki geniş ərazilər Fransanın müstəmləkəçiliyi altına keçdi.

Açar sözlər: Müstəmləkə, İmperiya, Monarxiya, Afrika, Madaqaskar.

Bakı Dövlət Universiteti,

Azərbaycan tarixi (təbiət fakültələri üzrə) kafedrasının doktorantı

ORCID: 0009-0007-6072-8780

babazade.9923@mail.ru

İRƏVAN XANLIĞI VƏ

RUS İŞĞALI DÖVRÜNDƏ İRƏVAN BÖLGƏSİNİN ETNİK-DİNİ TƏRKİBİ

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/109/48-52

Bəhs olunan məqalədə İrəvan xanlığı və rus işğalı dövründə İrəvan bölgəsinin etnik-dini tərki­bi araşdırılmışdır. Araşdırmalar gösrtərir ki, İrəvan bölgəsi Azərbaycanın qədim tarixi bölgələrindən biri olmuşdur. XIX əsrin əvvəlində baş vermiş Rusiya işğallarına qədər İrəvan xanlığı əhalisinin müt­ləq əksəriyyəti Azərbaycan türkləri idi. Bunu istər Azərbaycan Səfəvilər dövrü, istər Osmanlı işğalla­rından sonra tərtib edilmiş müfəssəl dəftərlər, eləcə də xanlıq dövrünün və Rusiya işğalı dövrünün mənbələri aydın şəkildə sübut edir. Mənbələr həm də onu aydın şəkildə göstərir ki, Rusiya işğalının gedişində türk-müsəlman əhalisi məcburiyyət ucbatından bölgəni tərk etməyə məcbur qalsa da, İrə­van xanlığının əhalisinin 78%-ni tatarlar (Azərbaycanlılar-Ə.B) təşkil etmişdir. İşğal dövrü və işğal­dan sonrakı ilk illərdə bölgəyə çoxsaylı erməni əhali köçürülsə də, bu nisbət 20%-dən yuxarı olma­mışdır.

Açar sözlər: Azərbaycan, İrəvan, xanlıq, əhali, etnik-dini tərkib, işğal.

Bakı Dövlət Universitetinin

Azərbaycan tarixi (humanitar fənlər üzrə) kafedrasının müəllimi,

Avropa və Amerika ölkələrinin yeni və müasir tarixi kafedrasının doktorantı

ayxan.sadraddinov@mail.ru

1821-1830-CU İLLƏRDƏ OSMANLI İMPERİYASINA QARŞI BAŞ VERMİŞ

YUNAN ÜSYANI ƏRƏFƏSİNDƏ FƏNƏR YUNAN PATRİARXLIĞININ FƏALİYYƏTİ

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/109/53-58

Osmanlı dövləti tərəfindən Balkanların fəthindən sonra burada yerləşən kilsələr Fənər Yunan Patriarxlığına tabe edilmişdi. Osmanlı torpaqlarına məxsus digər kilsələrin də Patriarxlığa tabe olması, yepiskop vəzifələrinə əsasən yunanların təyin olunması patriarxın siyasi gücünü də artırırdı. Yunanlar 1821-ci ildə Osmanlı imperiyasına qarşı üsyana başlmazdan əvvəl başda Rusiya olmaqla, Avropa dövlətlərinin, patriarx V Qriqori və ona tabe olan mitropolitlərin [xristian kilsələrində pat­riarxdan sonra ali ruhani rütbə] dəstəyini qazana bildi. Nəticədə İstanbulda yerləşən Yunan Pravos­lav Patriarxlığı Avropa ictimaiyyətinin dini hisslərindən istifadə edərək müsəlman - xristian düşmən­çiliyini ön plana çəkəcək, yunan üsyanında əsas təşkilatçı qüvvə olacaqdı.

Açar sözlər: Osmanlı imperiyası, Fənər Yunan Patriarxlığı, patriarx V Qriqori, Yunan üsyanı.