tarix elmləri doktoru, professor

Bakı Dövlət Universiteti,

Azərbaycan Universiteti,

https://orcid.id/0000-0002-2372-5907

qabilalioglu1956@gmail.com

GÜCLÜ HAKİMİYYƏT GÜCLÜ DÖVLƏTÇİLİYİN ƏSAS ŞƏRTİDİR

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/110/9-15

Azərbaycan Respublikasında 2025-ci ilin “Konstitusiya və Suverenlik İli” elan edilməsi haqqın­da Azərbaycan Respublikası Prezidenti İlham Əliyevin imzaladığı sərəncam Azərbaycanın dövlətçilik tarixində çox mühüm əhəmiyyətə malik olan iki önəmli hadisə - Azərbaycan Respublikası Konstitusiya­nın qəbul edilməsinin 30 illiyi və dövlət suverenliyinin bərpasının 5-ci ildönümü ilə bilavasitə bağlıdır. Təqdim edilmiş məqalədə bu sərəncamın gənc nəsil tərəfindən milli suverenliyimizin və hüquqi dəyərlərimizin əhəmiyyətinin yetərincə anlaşılması və bütövlükdə bu dəyərlərin təbliği baxımından vaxtında atılmış önəmli bir addım kimi şərh edilmişdir. 2025-ci il ərzində bu qərardan irəli gələn və­zifələrin müxtəlif dövlət strukturları tərəfindən icra edilməsinin, həyata keçirilən genişmiqyaslı islahatların geniş xalq kütlələrinə çatdırılmasının, mətbuatda və elektron informasiya vasitələrində analitik təhlillər aparılmasının Azərbaycan Respublikasının hüquqi dövlət quruculuğu yolunda irəli­ləməsinə əlverişli zəmin yaradacağına inam ifadə edilmişdir.

Açar sözlər: Konstitusiya, dövlətçilik, suverenlik, hakimiyyət, prezident, hüquqi sistem, milli dəyərlər.

Bakı Dövlət Universitetinin dosenti,

tarix üzrə fəlsəfə doktoru

ORCİD İD 0000-0003-4320-3425

saidaquliyeva@bsu.edu.az

20 YANVARDAN VƏTƏN MÜHARİBƏSİNƏ:

AZƏRBAYCAN XALQININ ŞƏHİDLİK YADDAŞI VƏ ANIM MƏKANLARI

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/110/16-22

Tədqiqat 20 Yanvar faciəsinin 35 illiyinə,

Vətən müharibəsinin 5 illiyinə həsr edilir.

Tədqiqatın məqsədi 20 Yanvar faciəsindən başlayaraq Qarabağ müharibələri dövründə Azər­baycanın müxtəlif bölgələrində yaradılmış Şəhidlər Xiyabanlarının yaranmasını və ideoloji mahiyyə­tini araşdırmaqdan ibarətdir. Eyni zamanda şəhidlik anlayışın Azərbaycan xalqı üçün mahiyyəti və milli kimliyin formalaşmasına təsirləri izah edilir. Tədqiqat obyektini bu məkanların kollektiv yaddaşın formalaşmasında, milli kimliyin qurulmasında və dövlət ideologiyasının təbliğində oynadığı rol təşkil edir. Aparılan təhlillər göstərir ki, şəhidlik Azərbaycan cəmiyyətinin tarixi şüurunda dərin iz buraxmış və bu hadisələrə ictimai münasibət, zamanla anım məkanlarının formalaşmasına səbəb olmuşdur. Xü­susilə 20 Yanvar faciəsi şəhidlik anlayışını milli, siyasi və dini dəyər səviyyəsinə yüksəltmiş, bu kon­sepsiya daha sonra Qarabağ müharibələri zamanı ölkənin müxtəlif bölgələrində yaradılmış Şəhidlər Xiyabanlarında davam etdirilmişdir. Nəticə etibarilə, bu məkanlar yalnız dəfn yerləri deyil, həm də milli birliyin simvolu, vətənpərvərlik ruhunun təzahürü və kollektiv yaddaşın daşıyıcıları kimi çıxış edir.

Açar sözlər: Azərbaycan, Qarabağ müharibəsi, Şəhidlər Xiyabanı, 20 Yanvar, Xocalı soyqırımı.

Bakı Ali Neft Məktəbi

İngilis dili və Humanitar fənlər mərkəzinin dosenti

elemdar.shahverdiyev@bhos.edu.az

MÜSTƏQİLLİK TARİXİNİN İLK BAŞ NAZİRİ-FƏTƏLİ XAN XOYSKİ

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/110/23-26

Fətəli xan Xoyski Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ilk Baş naziri olmuş və milli dövlətçiliyi­mizin qurulmasında mühüm rol oynamışdır. O, 1918-ci ildə elan edilən müstəqillik aktının müəllif­lərindən biri kimi Azərbaycanın suverenliyinin beynəlxalq aləmdə tanıdılması istiqamətində fəaliyyət göstərmişdir. Hüquqşünas təhsilli bir dövlət xadimi kimi Xoyski həm qanunvericilik, həm də hökumət idarəçiliyi sahəsində böyük işlər görmüşdür. Onun rəhbərliyi ilə ilk milli hökumət formalaşdırılmış, dövlət atributları təsis edilmiş, ordunun təşkili başlanmışdır. Fətəli xan Xoyskinin fəaliyyəti Azərbay­canın dövlətçilik tarixi üçün böyük bir örnəkdir.

Açar sözlər: Cəfərqulu xan, Xoy, ədliyyə, hərbi, nazir.

Bakı Dövlət Universitetinin magistrantı

guseynovkanan18@gmail.com

İKİNCİ QARABAĞ MÜHARİBƏSİNDƏ ŞUŞA ŞƏHƏRİNİN

STRATEJİ ƏHƏMİYYƏTİ: HƏRBİ VƏ GEOSİYASİ BAXIŞ

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/110/27-32

Məqalədə İkinci Qarabağ müharibəsində Şuşa şəhərinin strateji rolunu hərbi və geosiyasi as­pektlərdə araşdırılır. Tarixi məlumatlar və yerli rəsmi mənbələr əsasında göstərilir ki, XVIII əsrdə Qarabağ xanlığının paytaxtı kimi formalaşan Şuşa 1 400–1 600 metr yüksəklikdə yerləşən təbii qaladır və Laçın dəhlizinə nəzarət edir. 2020‑ci ildə Azərbaycan Xüsusi Təyinatlı Qüvvələrinin meşə və uçu­rumlardan keçərək şəhəri artilleriya zərbəsi olmadan azad etməsi müharibənin taleyini dəyişdirdi və 10 noyabr atəşkəs bəyanatının imzalanmasına gətirib çıxardı. Ardınca, 2021-ci ildə imzalanan Şuşa Bəyannaməsi Azərbaycan və Türkiyə arasında hərbi-siyasi müttəfiqliyi möhkəmləndirərək regionda yeni geosiyasi reallıq yaratdı. Məqalədə, həmçinin Şuşanın mədəniyyət paytaxtı elan edilməsi, “Xarı­bülbül” festivalının bərpası və “Böyük Qayıdış” dövlət proqramı çərçivəsində bərpa-quruculuq və köç layihələrinin aparılması kimi sosial və mədəni dirçəliş prosesi də qısa şəkildə təsvir olunur.

Açar sözlər: Şuşa əməliyyatı, İkinci Qarabağ müharibəsi, strateji əhəmiyyət, Şuşa Bəyannaməsi, mədəni dirçəliş.

Bakı Dövlət Universiteti,

Fəlsəfə tarixi və mədəniyyətşünaslıq kafedrası

Fəlsəfə elmləri doktoru, professor

TarixVeOnunProblemleri@gmail.com

ƏHMƏD YÜKNƏKİNİN ƏDƏBİ-FƏLSƏFİ İRSİ

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/110/33-43

Türk-islam mədəniyyətinin qiymətli ədəbi əsərləri ilə zənginləşdirən alimlər içərisində Əhməd Yüknəkinin xüsusi yeri var. Onun zəngin irsi islamiyyət sonrası mərhələdə Orta Asiya xalqlarının ədəbi-fəlsəfi düşüncəsində mühüm yer tutur. Əhməd Yüknəkinin mənəvi dünyasına, islam əxlaqının əqidələrə hakim olması yolundakı xidmətlərinə, öz tərzi-hərəkətləri və düşüncələri ilə insanlara örnək olmaq istedadına yüksək qiymət verən müasirlərinin onun “Ədib” adı ilə mükafatlandırması bu mütəfəkkirin adının tarixdə əbədiləşdirilməsini təmin etmişdir. Müəllifin məqsədi insanlara islam əxlaqının gözəlliyini, saf mənəviyyatın təbliğini, kamil insan tərbiyəsini önəmini çatdırmaqdır. Əhməd Yüknəkinin öz əsərinə “Hibatül-Həqayik” (Həqiqətlərin Hədiyyəsi) adının verilməsi təsadüf sayıla bilməz. Zəka sahibi olan insanın həqiqət axtarışlarının sonunda əldə etdikləri biliklər gerçək bir hədiyyədir. Öz ictimai-fəlsəfi baxışlarında Əhməd Yüknəki insanların həyatında elmin, biliyin rolunu xüsusi dəyərləndirmişdir.

Açar sözlər: Türk-islam mədəniyyəti, Hibatü’l Hakayik, ədəb-əl din və ədəb-əl dünya prinsipi, islam əxlaqi dəyərləri, fəsləfi-etik görüşlər.

tarix üzrə fəlsəfə doktoru,

Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi

zahraislamova@bsu.edu.az

ŞİRVANŞAHLAR DÖVRÜNDƏ SÜNNİLİK MƏZHƏBİNİN

REGİONDA YAYILMASI VƏ DİNİ İNSTİTUTLARIN FORMALAŞMASI

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/110/44-48

Şirvanşahlar dövründə (IX–XVI əsrlər) Azərbaycanın şimal-şərqində yerləşən Şirvan bölgəsində İslamın Sünni təmayüllərinin yayılması və bu prosesin nəticəsində formalaşan dini institutların siyasi, ideoloji və sosial-iqtisadi funksiyalarının təhlil olunması mühüm aktuallıq kəsb edir. Sünni, xüsusilə Hənəfi məzhəbinin dövlətin rəsmi ideologiyasına çevrilməsi və bu çərçivədə sufi təriqətlərin (Qadiriy­yə, Nəqşibəndiyyə) rolu vurğulanır. Məqalədə Evliya Çələbinin müşahidələrinə və digər tarixşünaslıq mənbələrinə əsaslanaraq məscidlər, mədrəsələr, təkkələr, qazılıq sistemi və vəqf mülkiyyətinin dini həyatdakı və idarəçilikdəki əhəmiyyəti geniş şəkildə araşdırılır. Araşdırmanın nəticəsi olaraq, Şirvan­da İslamın yalnız mənəvi deyil, eyni zamanda inzibati və iqtisadi bir struktur olaraq təşəkkül tapdığı sübut olunur.

Açar sözlər: Şirvanşahlar, Sünni məzhəbi, Hənəfi fiqhi, dini institutlar, vəqf, qazılıq sistemi, Nəqşibəndiyyə, Qadiriyyə, Evliya Çələbi, Şirvan bölgəsi.

tarix üzrə fəlsəfə doktoru, dosent

AMEA Tarix İnstitutu, Azərbaycan Universiteti

https://orcid.org/0000-0002-0310-6201

renabeyler@gmail.com

QAZAX BÖLGƏSİ: TARİXİ, İQTİSADİ VƏ

ETNO-DEMOQRAFİK VƏZİYYƏTİ (XVI -XVIII ƏSRLƏR)

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/110/49-54

XVI əsrin sonundan etibarən Qazax bölgəsində önəmli ictimai-siyasi hadisələr, etno-demoqrafik proseslər baş verdi. Səfəvi-Osmanlı müharibələri yerli əhalinin sayında, etnik tərkibində və iqtisadi vəziyyətində ciddi dəyişikliklərə səbəb oldu. Bölgənin XVIII əsrin 20-30-cu illərində Osmanlı tabeli­yinə keçməsi, ardınca Səfəvi hakimiyyətinin bərpa edilməsi, Nadir şah Əfşarın ağalığı həm yerli əhalinin təsərrüfat həyatına, həm də etno-demoqrafik vəziyyətə bir daha təsir göstərdi. Təqdim edilən məqalədə bu məsələlər Osmanlı dəftərdarlarının tərtib etdikləri müfəssəl və icmal dəftərləri əsasında araşdırılmışdır.

Açar sözlər: Qazax bölgəsi, Osmanlı idarəçiliyi, dəftərdar, müfəssəl və icmal dəftərləri, Səfəvi dövrü, etno-demoqrafik dəyişikliklər.

Bakı Dövlət Universitetinin

Mənbəşünaslıq, tarixşünaslıq və metodika kafedrasının müəllimi,

t.ü.f.d., dosent

samir.ismayilov@mail.ru

QƏRBİ AZƏRBAYCANDA PROGİMNAZİYA VƏ GİMNAZİYALAR

(XIX ƏSRİN II YARISI-XX ƏSRİN ƏVVƏLLƏRİ)

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/110/55-58

Məqalədə çar Rusiyası dövründə Qərbi Azərbaycan torpaqlarında təsis edilmiş dünyəvi məktəb­lər sırasında xüsusi yer tutan progimnaziya və gimnaziyalardan bəhs olunur. Aparılan araşdırmalar göstərir ki, çar Rusiyasının XIX əsrin 30-cu illərindən məktəb və maarif sisteminin inkişafı istiqamə­tində həyata keçirdiyi tədbirlər imperiyanın ucqarlarına da təsirsiz qalmadı. Bu islahatlar nəticəsində keçmiş dini təhsil ocaqları tədricən dünyəvi məktəblərlə əvəz olundu. Dünyəvi məktəblərin təsis olunduğu bölgələrdən biri də Qərbi Azərbaycan torpaqları, İrəvan quberniyasının əraziləri idi. Bura­da islahatlar nəticəsində əvvəlcə qəza məktəbləri, XIX əsrin ortalarından etibarən isə İrəvan quberni­yasının qəza şəhərlərində şəhər məktəbləri, progimnaziya və gimnaziyalar təşkil olunmuşdu.

Açar sözlər: Qərbi Azərbaycan, progimnaziya, gimnaziya, İrəvan, Naxçıvan, Aleksandropol, islahat.

Azərbaycan Respublikası Müdafiə Nazirliyi

Hərb Tarixi Muzeyində şöbə rəisi, t.ü.f.d.

yupiter57@mail.ru

TAM SÜVARİ GENERALI HÜSEYN XAN NAXÇIVANSKİNİN

İCTİMAİ FƏALİYYƏTİNƏ DAİR

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/110/59-64

Məqalə tam süvari generalı Hüseyn xan Naxçıvanskinin həm Rusiya imperiyasında, həm də doğ­ma vətəni Naxçıvanın ictimai-siyasi həyatında rolu, eləcə də xeyriyyəçilik fəaliyyəti mötəbər mənbələr və elmi ədəbiyyat əsasında hərtərəfli şəkildə işıqlandırılmışdır. Hüseyn xan Naxçıvanski yalnız görkəmli bir hərbi xadim deyil, eyni zamanda dərin intellektə malik nüfuzlu ictimai xadim kimi də tanınmışdır. Onun dinə münasibəti və yanaşma tərzi də olduqca diqqətəlayiqdir. Yaşadığı və fəaliyyət göstərdiyi mühitdə xristian dininə mənsub insanların sayca üstünlük təşkil etməsinə baxmayaraq, o, bütün dinlərə qarşı tolerant və ədalətli münasibəti ilə fərqlənmişdir. Tabeliyində olan müxtəlif dinlərə mənsub əsgər və zabitlərə eyni hörmət və qayğı göstərmiş, dini və mənəvi dəyərlərə həssaslıqla yana­şaraq, heç bir ayrı-seçkiliyə yol verməmişdir. Bu baxımdan, Hüseyn xan Naxçıvanskinin ictimai fəaliy­yətinin elmi cəhətdən araşdırılması, onun yaşadığı dövrün ictimai-siyasi mənzərəsini dərindən dərk etmək və bu tarixi reallıqları müasir dövrlə müqayisə etmək baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

Açar sözlər: çar Rusiyası, Naxçıvanskilər, Hüseyn xan Naxçıvanski, leyb-qvardiya süvari alayı, Müsəlman Xeyriyyə Cəmiyyəti.