AMEA A.A.Bakıxanov adına Tarix və Etnologiya İnstitutunun

“Qarabağ müharibələri tarixi və Böyük qayıdış hərəkatı” şöbəsinin

baş elmi işçisi, tarix elmləri doktoru, dosent

mamedov-n@yahoo.com

Qubadlı Azərbaycanın qədim yaşayış məskənİdİr

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/111/5-11

Qubadlının zəngin təbiəti, heyvanlar və bitkilər aləmi, bulaqları və mağaraları qədim insanla­rın yaşaması üçün olduqca əlverişli idi. Burada qədim insanların izləri qalmış mağaralar vardır. Belə yerlər qədim insanların həm sığınacaq, həm də yaşayış yeri olurdu. Mağaralar insanları yağış­dan, küləkdən, soyuqdan, vəhşi heyvanların hücumundan qoruyurdu. İnsanlar ovladıqları heyvanları mağaralarda yeyir, topladıqları bitkilərlə qidalanırdılar.

Açar sözlər: Azərbaycan, Qarabağ, Qubadlı, qədim yaşayış məskəni, mağaralar, məbədlər, kör­pülər, qalalar.

AMEA.A.A.Bakıxanov adına Tarix və Etnologiya İnstitutunun kiçik elmi işçisi,

Azərbaycan Universitetinin doktorantı

mhmmdli95@inbox.ru

ROMA İMPERİYASININ QAFQAZ SİYASƏTİNDƏ

ALANLAR MƏSƏLƏSİ (I-II ƏSRLƏR)

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/111/12-16

I əsrdən etibarən müxtəlif mənbələrdə adı tez-tez çəkilən alan tayfaları Qafqaz ərazisinə hücum­lar etmiş və talanlar törətmişdilər. 72–74 və 135-ci illərdə baş vermiş iki böyük yürüş xüsusilə geniş­miqyaslı idi. Cənubi Qafqazda siyasi sabitliyi pozan bu hücumlar Roma imperiyasının diqqət mərkə­zinə çevrildi. Xarici siyasətin əsas istiqaməti bölgəni daimi nəzarət altında saxlamaq və burada hakim olan yerli hökmdarları imperiyanın vassalına çevirmək idi.

Açar sözlər: Xəzər qapıları, Arrian, Kappadokiya, alban çarları.

AMEA Tarix və Etnologiya İnstitutunun doktorantı

mammadlielmin@gmail.com

MEHRANİLƏR SÜLALƏSİ DÖVRÜNDƏ

QAFQAZ ALBANİYASININ DİPLOMATİK ƏLAQƏLƏRİ

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/111/17-22

Mehranilər sülaləsinin hakimiyyəti dövrü (630-705) Sasani, Ərəb xilafəti, Bizans və Xəzər xa­qanlığının hərbi-strateji və iqtisadi maraqlarının kəsişmə nöqtəsində yerləşən Albaniya dövlətinin ol­duqca mürəkkəb tarixi mərhələlərindən birini təşkil edir. Təqdim olunan araşdırmada Qafqaz Alba­niyası tarixinin ana qaynağı M. Kalankatuklunun “Albaniya tarixi”nin, həmçinin digər mənbə mate­rialları və tarixi ədəbiyyatların məlumatları, müqayisəli təhlili əsasında Mehranilər sülaləsi dövrün­də Sasani, Bizans, Xəzər xaqanlığı və Ərəb Xilafəti ilə diplomatik münasibətlər problemi araşdırıl­mış, Albaniya hökmdarları, xüsusilə də Cavanşirin çevik diplomatik manevrlər siyasəti ön plana çı­xarılmışdır.

Açar sözlər: Albaniya, diplomatik münasibətlər, Cavanşir, manevr siyasəti.

Bakı Dövlət Universiteti Tarix fakültəsi

Asiya və Afrika ölkələri tarixi kafedrasınin müəllimi

amirovisrail04@gmail.com

DÜNYA XALQLARINDA POLİTEİZM

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/111/23-26

İnsanlar belə fikirləşmişlər ki, onların dünyada etdikləri əməllər digər dünyada öz müsbət və mənfi mükafatını alacaqdır. Bunun nəticəsində axirət dünyasına inam yaranmışdır. Bundan sonra isə ilk dini etiqadlar yaranmışdır. Bu dini etiqadlar politeizm inanc növləri - totemizm, fetişizm və ani­mizm olmuşdur. Demək olar ki, dünyanın əksər xalqları bu inanc növlərinə inanmışlar.

Açar sözlər. Fetişizm, animizm, totemizm, çox allahlılıq, din.

Bakı Dövlət Universitetinin dosenti,

Tarix üzrə fəlsəfə doktoru

Maharatosmanlı@bdu.su.az

XIX ƏSRİN I YARISINDA RUSİYANIN CƏNUBİ QAFQAZIN MƏNİMSƏNMƏSİ

SAHƏSİNDƏ HƏYATA KEÇİRDİYİ SİYASƏTİ HƏMİN SİYASƏTİN TƏRKİB

HİSSƏSİ OLAN KÖÇÜRMƏ VƏ RUSLAŞDIRMA SİYASƏTİNİN

CƏNUBİ QAFQAZ REGİONUNA TƏSİRİ VƏ NƏTİCƏLƏRİ

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/111/27-30

I Pyotr hakimiyyətdə olduğu bütün müddətdə Cənubi Qafqazı bir an olsun nəzərindən kənarda qoymr, istər diplomatik yolla, istərsə də hərb yolu ilə bölgənin ələ keçirilməsində əlində olan bütün imkanları dəyərləndirirdi. Rusiyanın ticari, iqtisadi, siyasi mövqeyinin möhkəmlənməsində Cənubi Qafqazın rolunun dəyəri öz təsdiqini “Gülüstan”, “Türkmənçay” müqavilələrində də tapırdı. Üstə­lik, Xəzər dənizini Rusiyanın daxili dənizinə çevrilməsi Rusiyanın gələcək inkişafı üçün çox vacib idi. Bütün bunların fərqində olduğu üçün o, hətta övladlarına vəsiyyət edərək bu bölgədə Rusiyanın gələ­cək fəaliyyətini təmin etməyə çalışmışdı. Nəhayət, bir əsr sonra I Pyotrun xələfləri onun arzusunu həyata keçirməyə müvəffəq olmuşdular. Sırada bu ərazinin tamamilə mənimsənilməsi, və Rusiyanın ayrılmaz parçasına çevirmək dururdu. Məhz buna görə köçürmə siyasətinin həyata keçirilməsindən başlamaq, əslində nəzəri cəhətdən doğru addım idi. Yerli əhalinin mədəniyyətinə, dininə, dilinə təsir edə bilmək üçün buraya kütləvi şəkildə rusların, xüsusən də ermənilərin köçürülməsi başlanıldı.

Açar sözlər: Rus imperiyası, Cənubi Qafqaz, Azərbaycan ərazisi, köçürmə siyasəti, münaqişə­lərin təşkil olunması.

T.ü.f.d., ADNSU nəzdində STK

bike787@mail.ru.

ŞİMALİ AZƏRBAYCANDA SƏNAYENİN MODERNLƏŞMƏSİ (1870-1890)

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/111/31-45

XIX əsrin II yarısında Rusiya imperiyasının tərkibində olan Azərbaycan tədricən feodal-patri­monial münasibətlərdən kapitalist istehsal formalarına keçid mərhələsini yaşayırdı. 1870–1890-cı illərdə Şimali Azərbaycanda baş verən ictimai-iqtisadi dəyişikliklər regionun sənaye inkişafında dö­nüş nöqtəsi oldu. Sənaye modernləşməsi Azərbaycan iqtisadiyyatında kapitalın yığılması, texniki ixti­saslaşma və şəhərləşmə proseslərini gücləndirdi. Bu, gələcəkdə Azərbaycanın müstəqil sənaye struk­turlarının formalaşması üçün tarixi baza rolunu oynadı. Sənayeləşmənin başlanğıc mərhələsi kimi modernləşmə eyni zamanda həm milli iqtisadiyyatın, həm də cəmiyyətin inkişafına mühüm təsir gös­tərdi.

Аçar sözlər: Modernləsdirmə, iqtisadiyyat, kapitalizm, ağır sənaye, yüngül sənaye, yeyinti sə­nayesi.

Azərbaycan Universitetinin doktorantı

ORCİD İD: 0009-0009-2963-414X

aphig.nadirov@gmail.com

LEGACY OF AHMED BEY AGAOGLU:

A HISTORICAL-POLITICAL STUDY OF THE CHALLENGES

OF DEMOCRATIC GOVERNANCE IN THE TURKIC WORLD

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/111/46-52

The prominent thinker Ahmad bey Agaoglu is a personality who left a deep mark on the deve­lopment of Azerbaijan, Turkey and the entire Turkic world. The basis of his activity was the synthesis of the ideas of democracy, Turkism and Westernism. Agaoglu saw the progress of the Turkic-Muslim peoples in these values and enlightenment. With his works such as “In a country of free people”, he described an ideal model of society based on laws, individual freedom and accountability, although utopian. He emphasized that freedom is possible not only by breaking external, but also internal chains. Agaoglu saw the root of the problems in the East in the “undeveloped individual”, “backward justice” and “absence of democracy”, and saw the way out of this situation as the unconditional adoption of Western culture. His ideas, ahead of their time, made unparalleled contributions to the formation of national-democratic consciousness.

Keywords: Ahmed bey Agaoglu, Islamic nationalism, Turkism, “In a country of free people”, “Three cultures”.

Azərbaycan Respublikası Müdafiə Nazirliyi

Hərb Tarixi Muzeyində şöbə rəisi, t.ü.f.d.

yupiter57@mail.ru

GENERAL HÜSEYN XAN NAXÇIVANSKİNİN

İCTİMAİ FAƏLİYYƏTİNİN NAXÇIVAN DÖVRÜ

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/111/53-59

Məqalədə tam süvari generalı Hüseyn xan Naxçıvanskinin doğma vətəni Naxçıvanın ictimai-siyasi həyatında fəaliyyəti mötəbər mənbələr və elmi ədəbiyyat əsasında hərtərəfli şəkildə əks olun­muşdur. Ömrünün böyük bir hissəsini Vətəndən uzaqda yaşayıb yaradan Hüseyn xanın hərbi və ictimai fəaliyyəti birbaşa Rusiya ilə bağlı olsa da, o, heç vaxt Azərbaycanla, xüsusilə də onun ayrılmaz tərkib hissəsi olan Naxçıvanla əlaqəni kəsməmiş, bu diyarda mühüm ictimai işlər görmüşdür. Uzun illər imperiya ordusunda xidmət etməsinə baxmayaraq, Hüseyn xan ata-baba yurdu Naxçıvan torpağında yaşayan qohumları ilə daim ünsiyyətdə olmuş, Naxçıvan və İrəvan torpaqlarının gəlmə ermənilər tərə­findən mənimsənilməsinin qarşısını almaq məqsədilə qardaşlarına maddi yardım göstərmiş, həmin torpaqların geri qaytarılması və əldə olunması üçün ciddi təşəbbüslərlə çıxış etmişdir.

Açar sözlər: Naxçıvan, Naxçıvanskilər, Hüseyn xan Naxçıvanski, ictimai fəaliyyət, Qaraçuq torpağı, rus koloniyaları.

ADU, Şərq ölkələri üzrə regionşünaslıq kafedrası

shefeg87@mail.ru

XIX-XX ƏSRİN ƏVƏLLƏRİNDƏ FRANSIZ GEOSİYASƏTİ VƏ CƏNUBİ QAFQAZ

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/111/60-64

Bu məqalədə XIX–XX əsrin əvəllərində Fransız geosiyasət məktəbinin nəzəriyyələri və onların Cənubi Qafqaz kontekstində tətbiqi araşdırılır. Vidal dö la Blaşın possibilizm nəzəriyyəsi ilə coğrafi imkanların insan fəaliyyəti və dövlət siyasəti ilə birləşərək nəticəni müəyyən etdiyini göstərmişdir. Jak Ansel imperializmə qarşı çıxaraq dövlətlər arasında sülh və insan hüquqlarının qorunmasını vurğu­lamış, Albert Demangeon isə dövlətlərin inteqrasiyasının regional stabilliyi təmin edə biləcəyini irəli sürmüşdür. Bu nəzəriyyələr Azərbaycanın enerji və tranzit layihələrinin regional və beynəlxalq əhə­miyyətini izah etməyə imkan verir və Cənubi Qafqazda dövlətlərinin fərqli siyasi kurs seçimlərinin nəticələrini izah edir.

Açar sözlər: Elize Reklyu, Vidal dö la Blaş, possiblizim, Cənubi Qafqaz.