tarix üzrə fəlsəfə doktoru,

Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi

https://orcid.org/0000-0002-9530-4263

zahraislamova@bsu.edu.az

VƏQF ƏMLAKININ HÜQUQİ SƏNƏDLƏŞMƏSİ:

ASNAQARAN KƏNDİNİN BABAGİL MƏQBƏRƏSİNƏ VƏQFİ NÜMUNƏSİNDƏ

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/112/5-8

Bu məqalə orta əsrlərdə Azərbaycanda vəqf əmlakının sənədləşməsi və vəqfnamələrin hüquqi-funksional mahiyyəti barədədir. Tədqiqatda vəqfnamələrin formalaşma prinsipləri, yazı üslubu, struk­tur elementləri və şəriət hüququ ilə əlaqəsi araşdırılır. Asnaqaran kəndinin Babagil məqbərəsinə vəqf edilməsi haqqında təsdiqnamə nümunəsi əsasında vəqfnamələrin necə tərtib olunduğu, sərhəd təsvir­ləri, vəqf şərtləri, mütəvəllilik sistemi və hüquqi legitimləşmə prosesi təhlil edilir. Məqalə göstərir ki, vəqfnamələr yalnız dini sənəd deyil, həm də sosial münasibətləri tənzimləyən, mülkiyyətin qorunmasını təmin edən mühüm hüquqi institut olmuşdur.

Açar sözlər: Səfəvilər, Azərbaycan, vəqf, vəqfnamə, mütəvəlli, şəriət hüququ.

Azərbaycan Dillər Universiteti

Qərb ölkələri üzrə Regionşünaslıq kafedrasının müəllimi

m.tajdehibonab@gmail.com

POLŞADA İNTİBAH DÖVRÜ MƏDƏNİYYƏTİ

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/112/9-14

Polşada, daha sonra Litva, Belarus və Ukrayna torpaqlarının da daxil olduğu Reç Pospolitada İntibah dövrü ölkənin mədəniyyət tarixində, “qızıl dövr” kimi adlandırılır. İtaliya ilə sıx əlaqələr sa­yəsində Polşa olduqca erkən (XV əsrin ortalarından) güclü, yeni, mədəni impulsu hiss etməyə başla­dı. Macar-xorvat mədəni və siyasi dairələri vasitəsilə Polşaya nüfuz edən italyan mədəni oriyentasi­yası Polşaya yeni mədəniyyət növünü digər Mərkəzi Avropa ölkələrinə nisbətən daha adekvat qavra­mağa imkan verdi. Əlbəttə ki, bu da Polşa İntibah mədəniyyətinin çiçəklənməsinə töhfə verdi. İntibah dövrü Polşa mədəniyyəti milli mədəniyyətin sonrakı çoxəsrlik inkişafı üçün əsas oldu, gələcək nəsil­lərin orientasiyasına xidmət edən davamlı, dəyişməz nümunələr yaratdı. Əlbəttə ki, burada italyan mədəniyyəti, XV əsrin ortalarında Polşa mədəniyyətinin özündə də yüksəlişin olması, yeniliyə açıq olması ilə kök sala bildi. XIV-XV əsrlərdə Polşanın tarixi inkişafı ilə sıx bağlı olduğu çex və alman mədəniyyətlərinin ən güclü təsiri, son qotik tipli mədəniyyət sferasında qaldı. Bu məqalədə Polşaya nüfuz edən italyan mədəni ariyentasiyası haqqında geniş şəkildə bəhs olunur.

Açar sözlər: İntibah mədəniyyəti, italyan memarlar, Polşa mədəniyyəti.

Azərbaycan Dillər Universiteti

Qərb ölkələri üzrə regionşünaslıq kafedrası, baş müəllim

chafouniya85@yahoo.fr

FRANSADA MÜTLƏQİYYƏTİN FORMALAŞMASI

VƏ DİNİ MÜNAQİŞƏLƏR (1515–1589)

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/112/15-20

Məqalə XVI əsrdə Fransanın siyasi, dini, iqtisadi və mədəni həyatında baş vermiş mühüm pro­sesləri araşdırır. Məqalədə I Fransua dövründə mütləqiyyətin inkişafı və Fransanın V Karl ilə apar­dığı müharibələr, eləcə də ölkədəki iqtisadi canlanma və ticarət mərkəzlərinin yüksəlişi təhlil olunur. İntibah dövründə ədəbiyyatın canlanması və humanizmin yayılması, həmçinin Reformasiya hərəkatı­nın Fransada ortaya çıxması və hügenotların fəaliyyətinə diqqət edilir. II Henri dövründə Habsburq­larla bağlanmış sülh və Fransanın Avropadakı mövqeyi, II Fransua və IX Karlın hakimiyyəti dövrün­də baş vermiş Müqəddəs Varfolomey qırğını, eləcə də III Henri və Katolik Liqası ilə mübarizə kimi hadisələr siyasi və dini qarşıdurmaları əks etdirir. Məqalə XVI əsr Fransasında hakimiyyətin güclən­məsi, dini münaqişələr, sosial-iqtisadi inkişaf və mədəni yüksəlişin bir-biri ilə qarşılıqlı təsirini gös­tərir, ölkənin tarixi inkişaf xəttini ümumi kontekstdə təqdim edir.

Açar sözlər: XVI əsr Fransası, I Fransua, mütləqiyyət, İntibah, humanizm, Reformasiya, II Henri, Müqəddəs Varfolomey qırğını, III Henri, Katolik Liqası.

Bakı Dövlət Universitetinin dosenti, t.ü.f.d.

Tarix fakültəsi Mənbəşünaslıq, tarixşünaslıq və metodika kafedrasının müəllimi

samir.ismayilov@mail.ru

QƏRBİ AZƏRBAYCANDA İBTİDAİ MƏKTƏBLƏRİN TARİXİNDƏN

(XIX ƏSRİN II YARISI - XX ƏSRİN ƏVVƏLLƏRİ)

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/112/21-24

Bəhs olunan məqalədə Qərbi Azərbaycan torpaqları, bugünkü Ermənistan ərazisində XIX əsrin ikinci yarısı-XX əsrin əvvəllərində açılmış dünyəvi məktəblər şəbəkəsinin bir qolu olan ibtidai məktəb­lərin tarixi araşdırılmışdır. Aparılan araşdırmalardan aydın olur ki, Azərbaycan əraziləri Qacarlar imperiyası və Rusiya arasında iki hissəyə parçalandıqdan sonra Şimali Azərbaycanda Rusiya imperi­yasının müstəmləkə əsarət rejimi hökm sürürdü. Bununla belə, XIX əsrin birinci yarısından başlayaraq Şimali Azərbaycanın maarif mühiti tədricən inkişaf yoluna qədəm qoydu. Azərbaycanda dünyəvi məktəblər şəbəkəsi açıldı. Bununla bağlı olaraq əvvəlcə qanunvericilik bazası qəbul olundu, sonra isə məktəblər açıldı. Bu məktəblərin bir qismi isə Şimali Azərbaycanın İrəvan quberniyasının ərazilərində açılmışdı. Məqalədə bütün bunlar dövrün mənbələri və tarixi ədəbiyyat əsasında araşdırılaraq, obyek­tiv baxış ortaya qoyulmuşdur.

Açar sözlər: Qərbi Azərbaycan, İrəvan, ibtidai məktəblər, tədris, maarif.

Tarix üzrə fəlsəfə doktoru,

Bakı Dövlət Universiteti,

Milli Mətbuat tarixi kafedrasının doktorantı

https://orcid.org/0009-0002-8183-5802

mahir_garibov@yahoo.com

ƏHMƏD AĞAOĞLUNUN “SON POSTA” QƏZETİNDƏKİ YAZILARI

VƏ MİLLİ-İDEOLOJİ GÖRÜŞLƏRİ

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/112/25-30

Türk dünyasının böyük mütəfəkkirlərindən olan Əhməd Ağaoğlu XIX əsrin sonu, XX əsrin əv­vəllərində özünün bilik və bacarığı, ideya və görüşləri, mətbuat sahəsində xidmətləri ilə seçilən ziya­lılardan olub. O, təqib və təzyiqlər səbəbiylə İstanbula gedəndə coğrafi baxımdan yerini dəyişsə də, ideya olaraq mübarizəsindən əl çəkmədi. Türklüyün inkişafı üçün açılmış bir çox cəmiyyətlərin quru­cu üzvü oldu. “Hikmət”, “Sırat-ı Müstakim”, “Tercüman-ı Hakikat”, “Türk Yurdu” kimi mətbu or­qanlarda məqalələr yazdı. Bu məqalədə XX əsrin əvvəllərində Türkiyə Cümhuriyyətinin ictimai-siya­si həyatında mühüm rol oynamış “Son Posta” qəzetində Əhməd Ağaoğlunun publisistik fəaliyyəti araşdırılır. 1930-1931-ci illəri əhatə edən bu yazılar Ağaoğlunun demokratik idarəçilik, milli iradə, siyasi məsuliyyət və çoxpartiyalı sistemə dair baxışlarını əks etdirir. Məqalədə “Son Posta” qəzeti­nin yaranma tarixi, ideya istiqaməti, redaksiya heyəti və Cümhuriyyət dövrü mətbuatındakı yeri təhlil olunur. Eyni zamanda, Ağaoğlunun Sərbəst Cümhuriyyət Firqəsi dövründə qələmə aldığı məqalələr kontekstual şəkildə qiymətləndirilir və onların Türkiyədə siyasi publisistikanın inkişafına verdiyi töhfələr elmi baxımdan dəyərləndirilir.

Açar sözlər: Son Posta qəzeti, siyasi publisistika, Cümhuriyyət dövrü, milli iradə, Sərbəst Fırka.

Sumqayıt Dövlət Universiteti

tarix üzrə fəlsəfə doktoru

Orcid-0000-0002-8195-6092

leyla.eliyeva@sdu.edu.az

İRƏVAN XANLIĞININ ETNİK TƏRKİBİ

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/112/31-35

İrəvan xanlığının etnik tərkibi tarixi müddət ərzində böyük dəyişikliklərə məruz qalmışdır. Xanlıq yarandığı dövrdə Azərbaycan türkləri əhalinin əksəriyyətini təşkil etmişdir. XIX əsrin əvvəllərinə qədər bu vəziyyət davam etmiş, lakin Rusiyanın Cənubi Qafqazda apardığı işğalçılıq siyasəti və ermənilərin kütləvi köçürülməsi nəticəsində bölgənin demoqrafik vəziyyəti əhəmiyyətli dərəcədə dəyişmişdir. Türk­mənçay və Ədirnə müqavilələrindən sonra İran və Türkiyədən İrəvana və Yelizavetpol quberniyalarına on minlərlə erməni köçürülmüşdür. Bu dəyişikliklər bölgənin sosial, iqtisadi və mədəni həyatına ciddi təsir göstərmişdir. Buna baxmayaraq, tarixi mənbələr İrəvan xanlığının uzun müddət əsas etnik qru­punun Azərbaycan türkləri olduğunu təsdiqləyir və bu fakt bölgənin etnik və siyasi dinamikalarını daha yaxşı anlamağa kömək edir.

Açar sözlər: etnik tərkib, İrəvan xanlığı, Türkmənçay müqaviləsi, erməni köçü, Rusiya.

AMEA Naxçıvan Bölməsinin sədri, akademik

haciyev.i1951@gmail.com

AZƏRBAYCANIN İTİRİLMİŞ TARİXİ ƏRAZİSİ:

QƏRBİ ZƏNGƏZUR

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/112/36-42

Məqalədə Rusiyanın-Qacarlar İranı və Osmanlı dövləti ilə apardığı müharibələrdən sonra er­mənilərin kütləvi surətdə Azərbaycan torpaqlarına – Qarabağa, Zəngəzura, Naxçıvana, İrəvana və b. ərazilərə köçürülməsi, ermənilərin tarixi Azərbaycan torpaqlarında yerləşdirilməsindən sonra Qərbi Zəngəzurun Ermənistan SSR-yə verilməsindən bəhs edilir. XX əsrin əvvəllərində Cənubi Qafqazda dövlətlərin, eləcə də Ararat Respublikasının yaranmasından sonra erməni daşnakları ərazilərini ge­nişləndirmək, bu ərazilərin aborigen əhalisi, azərbaycanlıları yaşadıqları torpaqlardan çıxarılması üçün soyqırıma başlanmış, yüzlərlə kənd və qəsəbələr dağıdılmış, yandırılmış və azərbaycanlılar soyqırıma məruz qalmışlar. Çar Rusiyasının ermənilərlə bağlı siyasətini Sovet Rusiyası, sonra isə Sovet dövləti davam etdirmişdir. Bu siyasət ermənilərin xeyrinə, azərbaycanlıların əleyhinə yönəl­mişdi. Ermənistan Respublikası Sovet dövlətinə arxalanaraq Azərbaycanın bir sıra torpaqlarını zor gücünə ələ keçirmişdir. Qərbi Zəngəzur Sovet dövlətinin anti Azərbaycan siyasətinin nəticəsində Er­mənistan SSR-yə verilmişdir. Ermənistan SSR 9 min kv. km ərazi ilə Azərbaycan torpaqlarında yara­dılmış, Sovet dövlətinin ermənipərəst siyasəti nəticəsində 29,8 min kv. km əraziyə malik olmuşdur.

Açar sözlər: Azərbaycan, Qərbi Zəngəzur, Sovet dövləti, anti Azərbaycan siyasəti, erməni daş­nakları, soyqırım, itirilmiş torpaqlar.

Доктор философии по истории, доцент

azad_rzayev@mail.ru

КАМАЛЯ АЛИЕВА

Доцент института истории и этнологии им.А.А. Бакиханова НАНА

aylin_-kama@mail.ru

АЛИ АЛИЕВ

Старший научный сотрудник Бакинской Музыкальной Академии им. У.Гаджибекова

ali_aliyev51@mail.ru

ПОДГОТОВКА ВЫСОКОКВАЛИФИЦИРОВАННЫХ МУЗЫКАЛЬНЫХ КАДРОВ

В АЗЕРБАЙДЖАНЕ И ИХ РОЛЬ В РАЗВИТИИ НАЦИОНАЛЬНОЙ

МУЗЫКАЛЬНОЙ КУЛЬТУРЕ В 20-30 ГОДЫ XX В.

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/112/43-52

В данной статье, опираясь на обширный материал, в том числе архивный, предпринята попытка показать развитие музыкальной культуры в Азербайджане и, в частности, изучить подготовку высококвалифицированных музыкантов, раскрыть их роль в развитии националь­ной музыкальной культуры республики в 20-30-е годы XX века.

Ключевые слова: Азербайджанская консерватория, Узеир Гаджибеков, национальная му­зыка, Бакинский Тюркский Рабочий Театр, ашугская музыка и поэзия.

Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin

Ümumi tarix və tarixin tədrisi texnologiyası kafedrasının

dosent əvəzi, tarix üzrə fəlsəfə doktoru,

Bakı Dövlət Universitetinin Azərbaycan tarixi (Humanitar fakültələr üzrə)

kafedrasının elmlər doktoru proqramı üzrə qiyabi doktorantı

https://orcid.org/0009-0005-4833-0679

talehceferov697@gmail.com

QƏRBİ AVROPA ÖLKƏLƏRİNDƏ AZƏRBAYCAN DİASPORUNUN

YARANMASI VƏ İNKİŞAFI TARİXİNDƏN

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/112/53-60

Azərbaycan diasporunun effektiv fəaliyyət göstərdiyi və təşkilatlandiyi mühüm regionlardan biri Qərbi Avropa regionudur. Bunun başlıca səbəbi burada demokratik mühütün yüksək olması, söz və mətbuat azadlığına heç bir məhdudiyyətin qoyulmamasıdır. Buna əsas götürən Azərbaycan diasporu həmin ölkələrin siyasi qurumları ilə əlaqələrini genişləndirir, qanunverici orqanlarda fəaliyyətini genişləndirir, lobbiçilik institunu təkmilləşdirir, özünün haqq səsinin eşidilməsi üçün güclü lobbistlərlə əməkdaşlığı dərinləşdirir. Məhz bunun nəticəsidir ki, Avropada Azərbaycanın haqq mübarizəsinə Av­ropadan dəstək xarakterli çıxışlar gəlməkdədir. Azərbaycan diasporu Avropadakı türk diasporunun gücündən güc almaqdadır. İki qardaş diaspor təşkilatları gücünü birləşdirərək Avropanın siyasi məkanında vahid güc kimi iştirak edirlər.

Açar sözlər: Qərbi Avropa ölkələri, Azərbaycan diasporu, icma, Azərbaycan lobbisi.