Bakı Mühəndislik Universitetinin “Ümumi fənlər” kafedrasının dosenti,

siyasi elmlər üzrə fəlsəfə doktoru

xabalayev@beu.edu.az

RABİL MEHTİYEV

Bakı Mühəndislik Universitetinin “Ümumi fənlər” kafedrasının dosenti,

fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru

ramehdiyev@beu.edu.az

AZƏRBAYCAN ÜMUMŞƏRQ SİVİLİZASİYASININ

MƏRKƏZLƏRİNDƏN BİRİ KİMİ

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/113/5-10

Azərbaycan tarixən zəngin mədəni irsi ilə məşhur olmuş, ərazimizdə meydana gəlmiş Şirvanşah­lar, Ağqoyunlu, Səfəvi və digər dövlətlərimizdə elmə, mədəniyyətə, incəsənətə, təhsilə xüsusi önəm ve­rilmiş, orta əsr Azərbaycan şəhərləri Şərqin yüksək inkişaf səviyyəsində olan elm və mədəniyyət mər­kəzləri kimi qəbul edilmişdi. Eyni zamanda Səfəvilər dövlətində Azərbaycan dili dövlət dili statusu qazanaraq böyük bir coğrafi ərazidə hakim dillərdən biri olmuşdur. XIX yüzillikdə Rusiya və İran imperiyaları tərəfindən bölüşdürüldükdən sonra da Azərbaycan Ümumşərq Sivilizasiyaları tarixində önəmli mövqeyini qoruyub saxlaya bilmişdi. Rusiyada şərqşünaslıq elminin yaradılmasında və inki­şaf etdirilməsində azərbaycanlı alimlərin böyük xidmətləri olmuşdu. Rusiya imperiyası dağıldıqdan sonra şərq xalqları tarixində ilk demokratik cümhuriyyətin əsası məhz Azərbaycan xalqı tərəfindən qoyulmuşdu. Azərbaycan Demokratik Respublikası (1918-1920) qərb siyasi idarəçilik qaydalarını uğurla tətbiq edə bilmişdi. Müasir dövrdə Azərbaycan Respublikası ADR-in varisi kimi uğurla fəaliy­yət göstərməkdədir.

Açar sözlər: Sivilizasiyalar, Azərbaycan, mədəniyyət, şərq ölkələri, intibah dövrü.

AMEA-nın Şəki Regional Elmi Mərkəzinin Tarix və epiqrafika

şöbəsinin böyük elmi işçisi, tarix üzrə fəlsəfə doktoru

TarixVeOnunProblemleri@gmail.com

HƏSƏN HƏSƏNOV

TarixVeOnunProblemleri@gmail.com

AZƏRBAYCAN VƏ ŞUMERİN TARİXİ ƏLAQƏLƏRİNƏ DAİR

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/113/11-17

Məqalədə Şumer sivilizasiyası ilə Azərbaycan tarixi, dili və mədəniyyəti arasında mümkün əla­qələr kompleks şəkildə araşdırılır. Müəlliflər Şumerlərin bəşər tarixində ilk əkinçilik, yazı, mədəni həyat və dastan ənənələrinin yaradıcıları olduğunu vurğulayaraq, bu sivilizasiyanın yalnız bir xalqa deyil, ümumbəşəri irsə məxsus olduğunu əsaslandırır. Tədqiqatda “Şumer”, “Gilqamış”, “Subar”, “gen/genezis” kimi açar anlayışlar dilçilik, toponimika, mifologiya və tarixi köçlər kontekstində təhlil edilir, Şumer dilinin aqqlütinativ xüsusiyyətlərinin Azərbaycan dili ilə oxşarlıqları göstərilir. Məqalədə Şumerlərin Mesopotamiyaya gəlmə yolları, Qobustan qayaüstü təsvirləri, Kərimli kurqanı materialları və Ay kultu kimi arxeoloji-mifoloji paralellər əsasında Xəzər hövzəsi və Azərbaycan əra­zisinin bu sivilizasiya ilə əlaqələri təhlil olunur. Müəlliflər həmçinin Subarların böyük miqrasiyalar­da rolu, Şumer mədəniyyətinin Altay və Himalay istiqamətində yayılması ehtimalları üzərində daya­nır. Nəticə etibarilə, Şumer irsinin Azərbaycan tarixində izlərinin olduğu fikri irəli sürülür və bu sa­hədə çoxşaxəli, kollektiv elmi tədqiqatların aparılmasının zəruriliyi vurğulanır.

Açar sözlər: Şumer, Azərbaycan, Gilqamış dastanı, Subarlar, aqqlütinativ dillər, Mesopotami­ya, Kərimli kurqanı, Ay kultu.

AMEA A.A.Bakıxanov adına Tarix və Etnologiya İnstitutunun

“Azərbaycanın VII-XIV əsrlər tarixi”şöbəsinin doktorantı

nasibkhazar@gmail.com

HÜLAKU-QƏRB DİPLOMATİYASINDA XRİSTİAN VASİTƏÇİLİYİ:

HÜLAKÜ XAN VƏ ABAQA XANIN PAPALARA ÜNVANLANMIŞ MƏKTUBLARININ TƏHLİLİ

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/113/18-25

XIII əsrin ikinci yarısında Elxani dövləti ilə Qərb arasında formalaşan diplomatik münasibətlər orta əsr beynəlxalq əlaqələrinin ən mürəkkəb səhifələrindən birini təşkil edir. Bu tədqiqat Elxani hökmdarı Hülakü xanın oğlu Abaqa xan (1265-1282) tərəfindən Roma papalarına göndərilən rəsmi məktubların təhlili və bu diplomatik sənədlərin hazırlanması prosesində xristian elementlərinin oyna­dığı rolun araşdırılmasına həsr olunmuşdur.

1260-cı ildə Əyn Cəllut döyüşündə monqol ordusunun məğlubiyyəti Elxani hökmdarlarını Məm­lüklərə qarşı mübarizədə Qərb xristian dövlətlərini özünə müttəfiq etmək üçün intensiv diplomatik fəa­liyyətə sövq etdi. 1262-ci ildə Hülakü xan Papa IV Urbana məktub göndərərək "kafirlərin əlində olan müqəddəs Qüds şəhərini" xristianlığa qaytarmaq niyyətini bəyan etdi. Lakin bu məktubda ənənəvi monqol ideologiyası öz əksini tapırdı: "Əbədi Göyün qüvvəsi ilə" ifadəsi Çingiz xan və onun varislə­rinə verilmiş ilahi mandatı vurğulayır və dolayı yolla Qərb dövlətlərindən monqol supremasiyasını tanımaq tələbini irəli sürürdü.

Abaqa xan atasının diplomatik xəttini davam etdirərək, lakin daha çevik və diplomatik yanaşma nümayiş etdirdi. Onun hakimiyyəti dövründə Elxanilər dövləti şimaldan Qızıl Orda, şərqdən Çağatay xanlığı və cənub-qərbdən Məmlük sultanlığı ilə eyni vaxtda mübarizə aparmalı idi.

Açar sözlər: Abaqa xan, Hülakülər, Elxanilər, Qızıl Orda, Qərb diplomatiyası.

AMEA A.A.Bakıxanov adına Tarix və Etnologiya institutu-doktorantı

ferhadrustemzade@gmail.com

ŞAH TƏHMASİBİN HAKİMİYYƏTİ İLLƏRİNDƏ SƏFƏVİ İMPERİYASININ

HƏRBİ STRATEGİYASI

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/113/26-31

Bu tədqiqat Şah I Təhmasibin hərbi strategiyasının formalaşma prinsiplərini, onun siyasi düşün­cəsi ilə qarşılıqlı əlaqəsini və Səfəvi dövlətinin müdafiə sistemində oynadığı rolu təhlil edir. Araşdır­mada göstərilir ki, şahın strategiyası yalnız hərbi tədbirlərlə məhdudlaşmır, eyni zamanda daxili sabit­liyin qorunması, tayfa birliyinin təmin edilməsi və mənəvi-ideoloji mühitin möhkəmləndirilməsi kimi faktorları da əhatə edirdi. Osmanlı və özbək təhlükəsi şəraitində Təhmasib birbaşa toqquşmadan çox, düşmənin logistikasını zəiflədən müdafiə taktikalarına üstünlük vermiş, köçürmə və “yandırılmış torpaq” siyasəti kimi üsullardan istifadə etmişdir. Tədqiqat həmçinin Səfəvi ordusunun təşkilati quru­luşunu, etnik tərkibini, daimi və qeyri-daimi qüvvələr sistemini, qorçu institutunu və odlu silahların tətbiqini geniş şəkildə işıqlandırır. Nəticə etibarilə, Şah Təhmasibin hərbi strategiyası realist, müdafiə yönümlü və dövlətin uzunmüddətli mövcudluğunu təmin etməyə hesablanmış kompleks siyasi-hərbi model kimi qiymətləndirilir.

Açar sözlər: Şah I Təhmasib, Səfəvi dövləti, qorçular.

tarix elmləri doktoru, professor

Bakı Dövlət Universiteti, Azərbaycan Universiteti,

https://orcid.org/0000-0002-2372-5907

qabilalioglu1956@gmail.com

ƏRƏŞ, QƏBƏLƏ VƏ QUTQAŞIN SULTANLIQLARI:

SOSİAL-İQTİSADİ VƏ ETNO-DEMOQRAFİK VƏZİYYƏTİ

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/113/32-38

Azərbaycanın Ərəş, Qəbələ və Qutqaşın sultanlıqlarının inzibati quruluşunun, sosial-iqtisadi həyatının, etno-demoqrafik proseslərin araşdırılması mühüm əhəmiyyətə malikdir. Təqdim edilən mə­qalədə bu bölgələrin əvvəlcə Şəki xanlığına tabe edilməsi, XIX əsrin başlanğıcında isə Rusiya imperi­yası tərəfindən işğalı gedişində yerli idarəçilikdə, əhalinin iqtisadi həyatında baş vermiş dəyişikliklər və onun doğurduğu nəticələr tədqiq edilmişdir.

Açar sözlər: Ərəş, Qəbələ və Qutqaşın sultanlıqları, Şəki xanlığı, sosial-iqtisadi hadisələr, etno-demoqrafik proseslər, Rusiya imperiyası.

Bakı Dövlət Universitetinin doktorantı

Orcid: https://orcid.org/0009-0003-7408-1675

elbrus2080@gmail.com

RUSİYA İMPERİYASININ ŞİMALİ AZƏRBAYCANDA APARDIĞI

İNZİBATİ-ƏRAZİ DƏYİŞİKLİKLƏRİ (1830-1840)

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/113/39-42

Məqalədə Rusiya imperiyasının Türkmənçay müqaviləsindən sonra Arazdan şimalda yerləşən Azərbaycan torpaqlarında apardığı inzibati-ərazi dəyişiklikləri araşdırılmışdır. Öyrənilən problem göstərir ki, XIX əsrin 30-cu illərində Rusiyanın Cənubi Qafqazda idarəetmə sistemi tənəzzülə uğra­mışdı. Öyrənilən tədqiqat obyekti göstərir k, işğal edilmiş Azərbaycan xanlıqları əyalət və dairələrə çevrildikdən sonra faktiki olaraq ölkənin idarəçiliyi komendantların əlində cəmləşmişdi. Hökm sürən dərəbəylik komendatlara yerli əhaliyə ölüm hökmü vermək hüququnu da vermişdi. Rusiyanın müstəm­ləkə siyasətinin eybəcər təzahürünə çevrilmişdilər. Məhz bu səbəbdən Rusiya imperiyası Cənubi Qaf­qazda mövqelərini möhkəmləndirmək üçün islahatlar keçirməyə məcbur idi. Belə islahatlar Şimali Azərbaycanda da keçirilmişdi. Bu islahatlar nəticəsində ərazi bölgüləri dəyişdirilib, qəza və quberni­yalarla əvəz olundu. Göstərilən xronoloji çərçivədə tədqiqat obyekti faktiki materiallar və problemin öyrənilməsi səviyyəsi əsasında araşdırılmışdır.

Açar sözlər: Şimali Azərbaycan, Rusiya imperiyası, Dərbənd qəzası, inzibati-ərazi islahatları, İrəvan şəhəri, Zaqafqaziya komitəsi

t.ü.f.d., Bakı Avrasiya Universiteti,

Azərbaycan Memarlıq və İnşaat Universiteti

ORCID: 0009-0005-8198-8544

zhala.ismayilova2016@gmail.com

ƏHMƏD BƏY AĞAOĞLUNUN PUBLİSİSTİK FƏALİYYƏTİNDƏ

MİLLİ VƏ ÜMUMBƏŞƏRİ DƏYƏRLƏR

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/113/43-48

Bu məqalədə Əhməd bəy Ağaoğlunun publisistik fəaliyyətində milli və dünyəvi məsələlərin əks olunması geniş şəkildə tədqiq edilir. Tədqiqatın əsas məqsədi onun publisistik irsində milli ideyaların, ictimai-siyasi baxışların və dünyəvi dəyərlərin necə təqdim olunduğunu müəyyənləşdirməkdir. Məqa­lədə Ağaoğlunun müxtəlif dövrlərdə qələmə aldığı publisistik məqalələr, çıxışlar və ictimai-siyasi möv­zulu yazılar təhlil edilərək onun ideya istiqamətləri araşdırılır. Araşdırma zamanı müəllifin publisis­tikasında milli kimlik, azərbaycançılıq ideologiyası, maarifçilik, cəmiyyətin modernləşməsi və ictimai tərəqqi kimi məsələlərin mühüm yer tutduğu müəyyən edilir. Bununla yanaşı, onun yazılarında qadın azadlığı, təhsil, hüquqi dövlət quruculuğu, demokratiya və vətəndaş cəmiyyətinin inkişafı kimi dünyəvi xarakterli mövzuların da geniş şəkildə işıqlandırıldığı göstərilir. Bu baxımdan Ağaoğlunun publisistik fəaliyyəti yalnız milli oyanış ideyalarının təbliği ilə məhdudlaşmır, eyni zamanda müasir və dünyəvi düşüncə tərzinin formalaşmasına xidmət edir.Tədqiqat nəticəsində müəyyən olunur ki, Əhməd bəy Ağaoğlunun publisistik irsi Azərbaycan ictimai fikrinin inkişafında mühüm mərhələ təşkil edir. Onun ideyaları cəmiyyətin maariflənməsi, milli şüurun güclənməsi və demokratik dəyərlərin yayılması baxı­mından böyük əhəmiyyət kəsb edir. Məqalədə həmçinin göstərilir ki, Ağaoğlunun publisistikası milli dəyərlərlə ümumbəşəri ideyaların sintezini əks etdirir və bu xüsusiyyət onun yaradıcılığını Azərbaycan publisistika tarixində xüsusi mövqeyə yüksəldir.

Açar sözlər: Əhməd bəy Ağaoğlu, publisistika, milli ideya, dünyəvilik, maarifçilik, ictimai fikir.

AMEA Naxçıvan Bölməsi

haciyev.i1951@gmail.com

AZƏRBAYCAN XALQ CÜMHURİYYƏTİ

DÖVRÜNDƏ NAXÇIVAN DİYARININ SİYASİ VƏZİYYƏTİ

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/113/49-59

Məqalədə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə Naxçıvan diyarının siyasi vəziyyəti təhlilə cəlb edilmişdir. Cümhuriyyət hökuməti və parlamentinin fəaliyyətində Naxçıvanla bağlı bir sıra məsə­lələrə diqqət yetirilmiş, bölgənin ermənilər tərəfindən tutulmasına imkan verilməməsi üçün ona siyasi, hərbi, maddi və mənəvi kömək göstərilməsi əsaslandırılmışdır. Burada həmçinin Müsəlman Milli Ko­mitəsinin Həmyerlilər cəmiyyətinin Naxçıvanı qorumaq uğrunda fəaliyyətləri, erməni daşnaklarına qarşı mübarizələri, Osmanlı dövləti ilə yaratdığı əlaqələr, bölgədə yaradılan Araz-Türk Respublikası, Rusiyanın, İngiltərənin və ABŞ-ın Naxçıvanla bağlı siyasətləri araşdırılmışdır. Tədqiqat nəticəsində belə bir yekun nəticə çıxarılmışdır ki, AXC hökumətinin uğurlu siyasəti, yerli əhalinin istifadə etdiyi müxtəlif vasitələr, xüsusilə naxçıvanlıların inadlı mübarizələri Naxçıvanı Azərbaycanın tərkibində qo­ruyub saxlamışdır.

Açar sözlər: Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti, naxçıvanlılar, türklər, Rusiya, İngiltərə, ABŞ, Araz-Türk Respublikası, ermənilər.

Tarix üzrə fəlsəfə doktoru, AMEA Naxçıvan Bölməsi, doktorant

https://0rcid.org/0000-0001-5693-3748

ymemmedova49@mail.com

NAXÇIVAN MSSR MƏRKƏZİ İCRAİYYƏ KOMİTƏSİNİN

SOVET QURUCULUĞU DÖVRÜNDƏ FƏALİYYƏTİ

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/113/60-65

Arxiv sənədləri göstərir ki, tədqiq edilən dövrdə Naxçıvan MSSR-nın kənd təsərrüfatı və isteh­sal potensialı məhz Sovnarkomun təşəbbüsü ilə hazırlanan planlara əsasən formalaşırdı. Xüsusilə maliyyə və ticarət komissiyaları, mərkəzi plan üzrə Naxçıvanın iqtisadi göstəricilərini analiz edərək nəticələri Mərkəzi İcraiyyə Komitəyə təqdim etmiş, yeni inkişaf proqramlarının işlənib hazırlanması­na töhfə vermişlər. Həmin illərdə yerli mətbuat da bu prosesi aktiv şəkildə müşayiət etmişdir. “Sovet Naxçıvanı” qəzeti vasitəsilə partiya göstərişləri, Sovnarkom qərarları və kənd sovetlərinə tövsiyələr əhaliyə çatdırılmışdır ki, bu da yerli səviyyədə ideoloji və inzibati idarəetmənin effektivliyini artır­mışdır. Qəbul edilən bu qərarlar və tədbirlər kompleksi, gələcəkdə – xüsusilə 1945-ci il müharibədən sonrakı yenidənqurma dövrü üçün əsas prioritetlərin formalaşdırılmasında mühüm rol oynadı. Belə­liklə, XX əsrin ikinci yarısında Naxçıvanın sosial-iqtisadi dirçəlişi üçün ideoloji və institusional baza bu mərhələdə formalaşmış oldu.

Açar sözlər: Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi, Sovnarkom, sovet quruculuğu, seçki.