Bakı Dövlət Universiteti Tarix fakültəsinin dekanı,

tarix elmləri doktoru, professor

ORCID ID: 0000-0002-5503-4801

ibrahimzeynalov@bsu.edu.az

SEVİNC RUİNTƏN

Bakı Dövlət Universiteti

Türk xalqları tarixi kafedrasının dosenti, tarix üzrə fəlsəfə doktoru

ORCID ID: 0000-0002-8211-1577

sevinjruintan@bsu.edu.az

I TÜRKOLOJİ QURULTAYIN KEÇİRİLDİYİ TARİXİ ŞƏRAİT

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/114/5-15

I Türkoloji Qurultay Türk dünyasında yeniləşmə hərəkatlarının

elmi zəminlə qovuşduğu mühüm mərhələlərdən biri olmuşdur ...

Akademik Şahin Mustafayev [4, s.10].

2026-cı ildə bütünlükdə Türk dünyası çərçivəsində I Türkoloji qurultayın 100-cü ildönümü qeyd edilməkdədir. Türk tarixinin şübhəsiz ən paradoksal hadisələrindən biri olan I Türkoloji qurultay keçi­rildiyi dövrdə bolşeviklərin siyasi məqsədlərinə – sovetləşməyə xidmət etmək üçün nəzərdə tutulmuş olmasına baxmayaraq, eyni zamanda türkologiyanın inkişafı baxımından uzun müddətli elmi nəticələrə də gətirib çıxardı. Elmi-tarixi ədəbiyyatlarda mahiyyəti və əhəmiyyəti ilə bağlı biri digərini təkzib edən kifayət qədər fikirlərin mövcud olması səbəbindən (məsələn, “Qərb imperializminə qarşı mübarizənin bir vasitəsi”; “türkologiyanı “müstəmləkəçi siyasi aləti” olmaqdan çıxararaq sosializm quruculuğuna xidmət edən bir elmə çevirməsi”; “sadəcə elmi qurultay deyil, sovet ideologiyasının beynəlxalq proyek­siyası olması” və s.) hazırki məqalədə məsələ müqayisəli təhlil şəklində nəzərdən keçirilmiş, qurultay sovet ideologiyasının “idarəolunan modernləşmə” siyasəti və türk ziyalılarının intellektual intibah cəhdlərinin kəsişmə nöqtəsi kimi göstərilmişdir. Qeyd edilmişdir ki, qurultay “sadəcə elmi bir toplantı” deyil, daha çox Mərkəzi hökumətin “dünya inqilabı hədəfli ideoloji laboratoriyası” olmuşdur. Məqalə­nin hazırlanması zamanı Türkoloji qurultayın rus və Azərbaycan dillərində nəşr edilmiş stenoqram ma­teriallarından, Beynəlxalq Türk Akademiyası tərəfindən 2026-cı ildə qurultayın yubileyi münasibətilə nəşr edilmiş “100 ilin ardından: Bakı Türkoloji qurultayı” və “Belgeler Işığında 1926 Birinci Bakü Türkoloji Kurultayı” kitablarından, həmçinin mövcud elmi-tarixi ədəbiyyatlardan istifadə edilmişdir. Araşdırma nəticəsində belə qənaətə gəlinmişdir ki, I Türkoloji qurultayı -qarşıya qoyulan məqsəd və hədəfləri, həmçinin sonrakı nəticələri baxımından- müəyyən mənada SSRİ Mərkəzi hökumətinin milli siyasətində “Troya atı” hesab etmək mümkündür. Bütün bu deyilənlər baxımından hazırki məqalənin “sadəcə yubiley məqaləsi” deyil, həm də SSRİ milli siyasətinin arxitekturasını doğru-düzgün anlamaq istəyən araşdırmaçılar üçün bir bələdçi ola biləcəyini hesab edirik.

Açar sözlər: I Türkoloji qurultay, SSRİ Mərkəzi hökumətinin milli siyasəti, “pozitiv diskrimi­nasiya imperiyası”, SSRİ Mərkəzi hökumətinin milli siyasətində “Troya atı”.

AMEA Naxçıvan Bölməsinin sədri, akademik

Naxçıvan Dövlət Universitetinin professoru

haciyev.i1951@gmail.com

BİRİNCİ TÜRKOLOJİ QURULTAY:

TÜRK XALQLARININ MƏDƏNİ HƏYATINDA BAŞ VERMİŞ

ƏLAMƏTDAR HADİSƏ KİMİ

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/114/16-24

Məqalədə 1926-cı ildə Bakıda keçirilmiş I Türkoloji Qurultayın keçirilməsi zərurəti, qurulta­yın keçirilməsi, tərkibi, müzakirə olunan məsələlər, qəbul edilən qərarlar, bunların tarixi əhəmiyyə­ti faktik materiallar əsasında araşdırılmışdır. Aydın olur ki, Qurultayın iclaslarında türk xalqlarının tarixi, ədəbiyyatı, dili, əlifbası, etnoqrafiyası, mədəniyyəti müzakirə edilmişdir. Qurultayda latın qrafi­kalı əlifbaya keçidin elmi-metodik prinsipləri ətraflı şəkildə işlənib hazırlanmışdır. Beləliklə, məlum olur ki, Birinci Türkoloji Qurultay XX yüzillikdə türk xalqlarının, o cümlədən Azərbaycan xalqının mədəni həyatında baş vermiş ən əlamətdar hadisələrdən biri kimi tarixə düşüb. Çünki Bakı Türko­loji Qurultayı yalnız dilçilik hadisəsi olmamış, türk dünyasının elmi və mədəni birliyinin formalaş­masında xüsusi rol oynamışdır.

Açar sözlər: Türkoloji Qurultay, türk xalqları, Bakı, ortaq əlifba, ortaq dil, terminologiya, ta­rix, mədəniyyət.

Özbəkistandakı H.Əliyev adına Azərbaycan Mədəniyyət Mərkəzi,

tarix üzrə fəlsəfə doktoru

akif.marifli@gmail.com

TÜRK DÜNYASININ MƏDƏNİ-HUMANİTAR YADDAŞI:

BİRİNCİ BAKI TÜRKОLOJİ QURULTAYI

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/114/25-30

Məqalədə 1926-cı ildə Bakıda keçirilmiş Birinci Türkoloji Qurultay yalnız dilçilik və əlifba islahatı hadisəsi kimi deyil, türk xalqlarının ortaq tarixi yaddaşının, mədəni-humanitar yaxınlaşma­sının və intellektual əməkdaşlığının mühüm mərhələsi kimi təhlil olunur. Qurultayın meydana gəldiyi tarixi şərait, XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəllərində türk-müsəlman dünyasında maarifçilik, cədidçi­lik, mətbuat, məktəb və dil islahatları ilə əlaqəsi araşdırılır. Ortaq və ya uyğunlaşdırılmış latın qrafi­kalı əlifba ideyası texniki yazı məsələsindən daha geniş – kitab, təhsil, mətbuat, elmi ünsiyyət, qarşı­lıqlı ədəbi təsir və mədəni inteqrasiya problemi kimi şərh edilir. Məqalədə həmçinin 1930-cu illərin repressiyalarının bu humanitar-intellektual şəbəkəyə vurduğu zərbə və Qurultayın müasir türk dünyası üçün tarixi yaddaş mənbəyi kimi əhəmiyyəti qiymətləndirilir. Məqalədə I Türkoloji qurultay həmçinin Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin türk dünyasının mədəni-humanitar inteqrasiyası siyasəti kontekstində nəzərdən keçirilir.

Açar sözlər: Birinci Türkoloji Qurultay, Bakı, Azərbaycan, mədəni-humanitar əlaqələr, tarixi yaddaş, ortaq türk əlifbası, maarifçilik, türkologiya.

t.ü.f.d., Bakı Dövlət Universitetinin dosenti,

Tarix fakültəsinin elmi işlər üzrə dekan müavini

kamalanacafova@bsu.edu.az

SOVET İŞĞAL REJİMİNİN ANTİMİLLİ SİYASƏTİ VƏ

I TÜRKOLOJİ QURULTAYIN AZƏRBAYCANDA KEÇİRİLMƏSİNƏ DAİR

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/114/31-38

Çağdaş türkologiya elminin prelüdü olan I Türkoloji Qurultay türk ədəbi dili, əlifba və termi­nologiya məsələlərində, həmçinin tarix, ədəbiyyat istiqamətlərində çox önəmli və ibrət dolu bir baş­lanğıc kimi tarixləşmişdir. 1920-ci il 28 aprel çevrilişindən başlayan, 30-cu illərdə isə, daha geniş müstəvidə hücuma keçən sovet işğal rejimi, elə ilk gündən milli müstəqillik düşüncəsi, milli varlıq təfəkkürü, totalitar ideologiyaya qarşı demokratik ideyaların daşıyıcısı olan insanlara qarşı çevril­mişdi. Əlbəttə ki, cəmi 23 ay yaşamasına baxmayaraq milli dövlətçilik tariximizdə xüsusi yeri olan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə geniş vüsət alan milli özünüdərk, istiqlal və demokratiya ənənələrini birdən-birə məhv etmək mümkün deyildi. Sovet hökumətinin bu istiqamətdə həyata keçi­rilməsi nəzərdə tutulan çoxməqsədli proqramlarından biri də I Türkoloji Qurultayın keçirilməsi olmuşdur. Qurultay eyni zamanda, adı çəkilən sahələr üzrə 100-dən artıq iştirakçı seçmə alim və mütəfəkkirin həbsi və məhv edilməsi ilə bitən prosesin başlangıcı kimi yaxın tarixin ən böyük ziyalı-alim soyqırımı sənədidir. Elmi məqalədə mənbələr və elmi ədəbiyyatlar əsasında I Türkoloji Qurul­tayın Bakıda keçirilməsini şərtləndirən amillər, qurultaya hazırlıq işləri və əsas nəticələri təhlil olunur.

Açar sözlər: Azərbaycan, maarifçilik hərəkatı, əlifba islahatı, etnik-mədəni dəyərlər, türkoloji qurultay, sovet milli siyasəti.

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası

A.A.Bakıxanov adına Tarix və Etnologiya İnstitutu

“Türk xalqlarının tarixi və etnologiyası” şöbəsinin müdiri,

filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, tarix elmləri doktoru, dosent

yologlugullu@gmail.com

I ÜMUMİTTİFAQ TÜRKOLOJİ QURULTAYIN KEÇİRİLMƏSİNƏ

TƏKAN VERƏN TARİXİ AMİLLƏR

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/114/39-45

Təqdim olunan məqalədə XX əsrin ən mühüm elmi-ictimai hadisələrindən biri olan 1926-cı il I Ümumittifaq Türkoloji Qurultayına fərqli və tənqidi prizmadan yanaşılır. Tədqiqatda qurultayın yalnız rəsmi qərarları və elmi məruzələri deyil, həm də onun hazırlanma prosesi, siyasi-ideoloji fonu, iştirakçı alimlər arasında gedən gizli qarşıdurmalar araşdırılır. Xüsusilə hadisələrin "pərdəarxası" prosesləri – sovet hakimiyyətinin türkolojiyə münasibəti, ortaq əlifba ideyasının siyasi mahiyyəti, milli ziyalıların və siyasi mühacirlərin mövqeyi, eləcə də bu proseslərin sonrakı repressiyalarla əlaqəsi elmi şəkildə təhlil edilir. Məqalədə qurultayın türk xalqlarının elmi, mədəni inkişafındakı rolu və taleyüklü nəticələri obyektiv şəkildə dəyərləndirilir. Məqalə tarixçilər, türkoloqlar və geniş oxucu kütləsi üçün nəzərdə tutulub.

Açar sözlər: Türkoloji Qurultay, Bakı (1926), latınlaşdırma, sovet ideologiyası, pərdəarxası proseslər, milli ziyalılar.

tarix elmləri doktoru, professor

Bakı Dövlət Universiteti,

Azərbaycan Universiteti,

https://orcid.org/0000-0002-2372-5907

qabilalioglu1956@gmail.com

I TÜRKOLOJİ QURULTAYDA

TÜRK DÜNYASININ TARİXİ MƏSƏLƏLƏRİ

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/114/46-54

1926-cı ildə Bakıda Birinci Türkoloji Qurultayın keçirilməsi və orada müzakirə olunan prob­lemlər: türk xalqlarının tarixi, etnoqrafiyası, dili, ədəbiyyatı, əlifbası və s. öz dövrü üçün çox böyük tarixi hadisə idi. Qurultayda alınan qərarlar türk dünyası tarixi və etnoqrafiyasının tədqiqi, termino­logiya hazırlanması, latın əlifbasına keçilməsi və s. sahələr üzrə perspektivləri müəyyən etdi. Təqdim edilən məqalədə Qurultayın tarixi əhəmiyyəti və bu mötəbər forumda dinlənilmiş məruzələrin Türk dünyası tarixinin və etnoqrafiyasının öyrənilməsi üçün açdığı imkanlar araşdırılmışdır.

Açar sözlər: Türkoloji qurultay, Türk dünyası tarixi, türk xalqlarının etnoqrafiyası, yazılı qay­naqlar, arxeoloji qazıntılar, maddi mədəniyyət nümunələri.

Доктор философии по истории,

доцент Бакинского Государственного Университета

sanubar.is@gmail.com

ИСТОРИКО-ПОЛИТИЧЕСКОЕ ЗНАЧЕНИЕ

ПЕРВОГО ТЮРКОЛОГИЧЕСКОГО СЪЕЗДА

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/114/55-60

Актуальность изучения Первого Тюркологического Съезда в современную эпоху обус­ловлена его фундаментальным значением для истории, культуры и языковой политики тюркских народов. Изучение исторических уроков Съезда, сохранение его традиций и пере­дача их новым поколениям актуальны для современного периода.

Ключевые слова: Первый Тюркологический съезд, тюркские народы, латинский алфа­вит, политическое значение, представитель.

Lecturer at Baku State University

faridaallahverdiyeva@gmail.com

THE SCHOLARLY AND CULTURAL OBJECTIVES OF THE

1926 BAKU TURKOLOGICAL CONGRESS AND THEIR “PAN-TURKIST” INTERPRETATION IN SUBSEQUENT SOVIET POLITICAL DISCOURSE

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/114/61-70

The First Turkological Congress, held in Baku in 1926, represented one of the important stages in scholarly discussions concerning the linguistic, literary, educational, and cultural development of the Turkic peoples in the early twentieth century. On the eve of the centenary of the Congress, examining this event not only in terms of the development of Turkological scholarship but also within the context of the interaction between the national-cultural and political ideas of the period has acquired particular relevance. This article comparatively analyzes the scholarly and cultural objec­tives of the 1926 Baku Turkological Congress and the “Pan-Turkist” interpretation subsequently constructed in Soviet political discourse with regard to the Congress and its participants.

The study examines the formation and changing meanings of the ideas of Turkism, Pan-Tur­kism, and Turanism from the late nineteenth to the early twentieth century, with particular attention to the methodological problems arising from the conflation of these concepts. At the same time, it explores the national-cultural activities of Turkic-Muslim intellectuals in the Russian Empire, debates surrounding language and alphabet reform, initiatives aimed at fostering cultural rapprochement among Turkic peoples, and their role in shaping the intellectual and political context of the 1926 Congress. Based on the Congress agenda, speeches, and adopted resolutions, the study establishes that its principal objectives were related to the development of Turkological scholarship, the discus­sion of language and alphabet issues, and the expansion of educational and cultural cooperation.

The article also examines the relationship between Turkism and the Islamic factor, analyzing the place of national and religious identities in the intellectual thought of Turkic-Muslim intellectuals of the period. It further investigates the use of the accusation of “Pan-Turkism” in political discourse and repressive practices, particularly during the 1930s. Accordingly, the study seeks to identify the differences between the Congress’s original scholarly and cultural agenda and its subsequent Soviet political interpretation. The research demonstrates that an assessment of the historical significance of the 1926 Baku Turkological Congress requires distinguishing between the scholarly, national-cultural, and political contexts of the period in which it was held and the ideological interpretations subsequently attributed to the event.

Keywords: Baku Turkological Congress, Turkism, Pan-Turkism, Turanism, Islamic factor, Turkic-Muslim intellectuals, Soviet political discourse, national identity.

tarix üzrə fəlsəfə doktoru,

Bakı Dövlət Universitetinin dosenti

ORCİD İD: 0000-0003-4054-2974

baxshaliev81@mail.ru

İLK RƏŞİDİ XƏLİFƏSİ ƏBU BƏKR SİDQ

DOI: https://doi.org/10.36719/2708-065X/114/71-76

İslam peyğəmbəri öz misiyasını tamamlayaraq dünyasını dəyişdikdən sonra müsəlmanların üzləşdiyi problemlərdən biri Məhəmməd Peyğəmbərin vəfatından sonra dini hökmlərin tətbiqi səla­hiyyətinin kimə və hansı əsaslarla verilməsi məsələsi idi. Əbu Bəkrin xəlifə seçilməsi, hakimiyyətin Peyğəmbər ailəsindən olmayan kənar bir şəxsə verilməsi niyyətinin qalması sonrakı dövrlərdə İslam dünyasında ciddi fikir ayrılıqlarının və məzhəb parçalanmasının yaranmasına səbəb oldu. Əbu Bəkir Sidqin müsəlmanlar arasında ən hörmətlilərindən biri idi və İslama xidmətləri çox idi. Lakin Əli İbn Əbu Talib də müsəlmanlar arasında, ən azı elə, Əbu Bəkrin özü qədər nüfuzlu idi və İslama xidməti Əbu Bəkirdən heç də az deyildi. Əbu Bəkr qətiyyətli və prinsipial mövqe nümayiş etdirərək dövlətin birliyini qorumağı əsas prioritet kimi müəyyən etdi. O, daxili qarşıdurmaların genişlənməsinin qarşısını almaq üçün sərt, lakin məqsədyönlü siyasi addımlar atdı və mərkəzi hakimiyyətin nüfuzunu yenidən gücləndirdi.

Açar sözlər: İslam, Əbu Bəkr, Əli İbn Əbu Talib, xəlifə, Ərəb xilafəti.